بودند که فقه را بر یک اساس دیگری - رأی و قیاس و غیره - به وجود آورده بودند . یک اختلاف افکاری در دنیای اسلام پیدا شده بود که نظیرش‌ قبلش نبود ، بعدش هم پیدا نشد . زمان حضرت صادق با زمان امام حسین از زمین تا آسمان تفاوت داشت . زمان امام حسین یک دوره اختناق کامل بود و لهذا از امام حسین ، در تمام‌ مدت امامت ایشان ، آن چیزی که به صورت حدیث نقل شده ظاهرا از پنج شش‌ جمله تجاوز نمی‌کند . برعکس ، در زمان امام صادق در اثر همین اختلافات‌ سیاسی و همین نهضتهای فرهنگی آنچنان زمینه‌ای فراهم شد که نام چهار هزار شاگرد برای حضرت در کتب ثبت شده . لهذا اگر ما فرض کنیم ( در صورتی‌ که فرضش هم غلط است ) که حضرت صادق در زمان خودش از نظر سیاسی در همان شرایطی بود که امام حسین بود - در صورتی که این طور هم نیست - از یک جهت دیگر یک تفاوت زیاد میان [ موقعیت ] حضرت صادق و [موقعیت‌] امام حسین بود. امام حسین - که البته بر شهادتش آثار زیادی بار است - اگر شهید نمی‌شد چه بود ؟ یک وجود معطل در خانه و در به رویش بسته ، ولی‌ امام صادق اگر فرض هم کنیم که شهید می‌شد و همان نتایج شهادت امام حسین‌ بر شهادت او بار بود ولی در شهید نشدنش یک نهضت علمی و فکری را در دنیای اسلام رهبری کرد که در سرنوشت تمام دنیای اسلام - نه تنها شیعه - مؤثر بوده است که این را ان شاء الله در جلسه آینده برایتان عرض می‌کنم.