مسلمان ناميده شده اند و از همين روست كه آيات و روايات نقل شده، (گذشته از اعتبار سند آنها) ، حدّاكثر مى تواند غالب صحابيان را شامل شود، نه همه و يكايكِ آنها را. ثالثا در مقابل اين روايات، احاديثى هست كه مى گويد مردم پس از رسول خدا از دين برگشتند. حدّاقل دلالت اين احاديث، دست برداشتن عدّه زيادى از اصحاب از اهداف و خواسته هاى اسلامىِ تعيين شده از سوى پيامبر اكرم است. روايات ديگرى نيز حاكى از جهنّمى شدن بسيارى از صحابيان در قيامت دارد. رابعا موارد فراوانى را در قرآن مى توان يافت كه در آنها برخى از صحابيان (يعنى كسانى كه در تعريف پيش گفته صحابه مى گُنجند) سرزنش شده اند، از جمله: اجازه گرفتن از پيامبر صلى الله عليه و آله براى تخلّف از جهاد، كراهت خداوند از برانگيختن آنها، تبعيّت از فتنه و... . {-١٥-}

٢. اصل عدالت و صحّت

يكى ديگر از مبانى رجالى اهل سنّت، اصل عدالت و صحّت است. اين اصل بر خلاف مبناى گذشته، مختصّ دسته اى خاص از راويان، يعنى صحابيان نيست. ابوحاتم محمّد بن حِبّان از رجاليان بنام و متقدّم اهل سنّت (م٣٥٤ق)، صاحب اين مبنا دانسته شده است. [٢] از سخنان او درباره شرايط قبول خبر، چنين برمى آيد كه اگر در سلسله سند ، راوى اى باشد كه نه دليل قاطعى بر ضعف او و نه دليل قاطعى بر اعتبار او داشته باشيم، در صورتى كه در ساير شرايط مانعى وجود نداشته باشد، آن خبر را قبول مى كنيم. او براى استدلال بر اين رأى مى گويد كه چنين كسى عادل است و خبر او حجّت، مگر اين كه برخلاف عدالت از او چيزى ثابت

[١] الكفاية فى علم الرواية، ص٦٩ (به نقل از احمد بن حنبل).[٢] أصول الحديث، محمّد عجاج الخطيب، ص٣٨٥. در همين منبع (تا ص٣٨٩) ساير تعاريف درباره صحابيان آمده است.[٣] شرح التبصرة والتذكرة، زين الدين العراقى ، ج٣، ص٣.[٤] الإصابة فى تمييز الصحابة، ابن حجر العسقلانى، ج١، ص٧.[٥] همان، ص٨.[٦] همان، ص٩ . قبل از ابن حجر ، ابن عبد البر در الاستيعاب (در حاشيه همين منبع) مى گويد: «اهل سنّت و جماعت، اجماع دارند كه صحابيان همگى عادل اند».[٧] اختصار علوم الحديث، ابن كثير الدمشقي، ص١٢٢. همين نظر را نووى در شرح صحيح مسلم (ج١٥، ص١٤٨) ارائه مى كند.[٨] فتح، آيه ١٨.[٩] توبه، آيه ١٠٠.[١٠] علم الرجال، محمّد الزهرانى، ص٨٥ ـ ٨٦.[١١] همان ، ص ٨٦ ـ ٨٧ .[١٢] كنز العمّال، ج١١، ص٥٢٥ ـ ٥٤٣.[١٣] همان ، ص٥٢٦.[١٤] همان ، ص٥٢٦ .[١٥] اين نقدها برگرفته از كتاب أضواء على السنة المحمدية ، نوشته محمود أبو ريّه (ص٢٣٩ ـ ٣٦٣) است. نويسنده ، مطالب خود را به نقل برخى ديگر از صاحب نظران اهل سنّت نيز مستند كرده است.[١٦] علم الرجال، ص١٥٩.[١٧] الثقات، ج١، ص١٣.[١٨] لسان الميزان، ابن حجر العسقلانى، ج١، ص١٠٧؛ و نيز ، ر.ك: تدريب الراوى، ج١، ص١٠٨ و ٣٠٢.