مهم ترين عوامل ايجاد وثوق ، بررسى حال راويان است از جهت اين كه تا چه اندازه مى توان به نقل آنها اعتماد كرد . حتى اگر حجّيت خبر واحد را هم به هر دليلى منكر شويم و رجوع به آن را از باب تحصيل ظن معتبر در دليل انسداد بدانيم ، باز هم نياز به علم رجال وجود دارد ؛ چرا كه در اين فرض نيز دخالت بررسى حال راويان در ايجاد ظن قوى تر به صدور روايات ، قابل انكار نيست . [١] دليل عمده براى اثبات نياز به علم رجال ، همين دليل است كه البته با پاسخ دادن به ادلّه منكران نياز به علم رجال ـ كه بعضا ناظر به برخى مقدّمات همين دليل است ـ تكميل خواهد شد .

٢ . ويژگى هاى راويان در اخبار تعارض

دسته اى از روايات وجود دارد كه درباره تعارض اخبار سخن گفته اند. اين روايات ، در باب تعارض از اصول فقه مورد بحث بررسى قرار مى گيرد . در برخى از اين روايات ، بنا به نظر برخى از اصوليان ، علاج تعارض در مراجعه به ويژگى هاى راويان دانسته شده است . مثلاً گفته است در هنگام تعارض بين دو خبر ، براى اثبات حكم به آن خبرى عمل شود كه راوى آن عادل تر ، فقيه تر يا با تقواتر است . براى شناخت اين صفات در راويان ، به علم رجال نياز است . [٢] اصوليان ارباب تعادل و تراجيح در معتبر بودن رجوع به صفات راوى در رفع و حل تعارض اخبار ، متّفق القول نيستند ؛ يعنى برخى در سند و دلالت اخبار علاجيه بر آن اشكال مى گيرند. از اين رو، دليل فوق بر اثبات نياز به علم رجال ، مورد اتفاق نيست.

٣ . وضع و جعل در اخبار

پيش از اين ، در بررسى تاريخى موضوع گذشت كه وجود جعل و وضع در اخبار ، از عصر معصومان عليهم السلام بوده است . لذا از سوى معصومان عليهم السلام به اجتناب از

[١] معجم رجال الحديث ، ج١ ، ص ١٩ ـ ٢١ ؛ كلّيات فى علم الرجال ، ص٢١ ـ ٢٣ ؛ تنقيح المقال ، ج١ ، ص١٧٤ (دليل اوّل ، دوم و مؤيّدهاى دوم و سوم : و ربّما احتج موافقونا في القول بالحاجه ...) .[٢] تنقيح المقال ، ج١ ، ص١٧٤ ؛ كلّيات فى علم الرجال ، ص٢٤ .