راه ديگرى كه ممكن است به تعيين وثاقت يا ضعف راوى بينجامد ، تحقيق و تفحّص همه جانبه در مورد راوى است كه در آن ممكن است از همه راه هايى كه گفته شد ، استفاده شود و به دليل موانعى كه در تطبيق هر يك از راه ها وجود دارد ، با توجّه به شرح حال و زندگى شخص ، آرا و افكار او ، دوره تاريخى اى كه در آن زندگى مى كرده ، روابطى كه با ساير راويان داشته و حتى روابط اجتماعى او در جامعه اى كه در آن زندگى مى كرده ، مجموعا نتيجه اى حاصل گردد . [٢] روشن است كه در اين راه ، هدف اصلى ، رسيدن به وثوق و اطمينان شخصى پژوهشگر خواهد بود ؛ ولى ممكن است از مواد جمع آورى شده توسط او درباره راوى ، ديگران نيز استفاده كنند .

٦ ـ ٢ . ساير شيوه ها

مرحوم مامقانى در اين جا راه هاى متعدد ديگرى هم شمارش كرده است . ظاهرا در نظر ايشان ، هر يك از اين راه ها به تنهايى مى توانند اثبات كننده اعتبار راوى باشند ، ولى حداقل برخى از آنها در اعتبار بر مبناى پذيرش حجّيت ظن رجالى است كه خود ، مبتنى بر پذيرش انسداد باب علم و علمى در رجال است . اين مبنا در فصل سوم به تفصيل مورد بررسى واقع مى شود . امّا اگر اين مبنا را هم نپذيريم ، آن راه ها حدّاقل مى توانند به عنوان قرائن و شواهدى در كنار هم و در كنار ساير شواهد و قرائن ياد شده ، به كار آيند . [٣]

[١] معجم رجال الحديث ، ج١ ، ص٤٦ ؛ كلّيات فى علم الرجال ، ص١٦٣ .[٢] كلّيات فى علم الرجال ، ص١٦٤ (با توضيح و تغييراتى) .[٣] ر . ك : تنقيح المقال (طبع قديم) ، ج١ ، ص ٢١٠ ـ ٢١١ .