نكردن مگر از ثقه ، به همين مانند است . با وجود اين اشكال و درهم ريختن تقرير ياد شده ، آن گاه اشكالات و نقض ها مبنى بر اين كه اين افراد از غير ثقه هم نقل روايت كرده اند ، پس شهادت يا اجتهاد اصحاب بر عدم روايت اينان ـ كه طبعا حاصل تتبّع و اجتهاد آنها در اسناد روايت هاى آنان است ، نه متكّى بر شهادت خود آنان ـ زنده مى شود و حاصل آن ، نپذيرفتن اين كلّيت است كه هر كسى كه اين افراد از او نقل كنند ، ثقه است . به اين ترتيب ، جايى هم براى پيگيرى اين بحث كه آيا غير از سه نفر مذكور در سخن شيخ طوسى در عُدّة الأصول ، كسان ديگرى هم هستند يا نه ، وجود ندارد . البته شيخ طوسى با تعميم سخن خود ، قطعا نسبت به غير از اين سه نفر ، كسان ديگرى را هم مدّ نظر داشته است ؛ ولى بحث كبروى درباره آنها نيز با سه نفر مذكور ، تفاوتى ندارد . فقط بحث صغروى است كه آيا اينان هم در اين كبرا داخل هستند يا نه . {-٥-}

٤ ـ ١ . راويان كتاب «كامل الزيارات» ابن قولويه

يكى ديگر از عناوين كلّى رجالى كه ممكن است بر پايه آن ، دسته اى از راويان را معتبر قلمداد كرد ، راويان كتاب كامل الزيارات ابن قولويه رحمه الله هستند . منشأ اين عنوان ، سخنى است از ابوالقاسم جعفر بن محمّد بن قولويه (م ٣٦٨ق) ، نويسنده كتاب معروف كامل الزيارات ، در مقدمه كتاب . برخى ادّعا كرده اند كه سخن مزبور بر توثيق همه راويان با واسطه و بلا واسطه اين كتاب دلالت مى كند . [٢] برخى نيز در

[١] معجم رجال الحديث ، ج١ ، ص٦٤ .[٢] كلّيات فى علم الرجال ، ص٢٣٤ .[٣] همان ، ص٢٣٣ .[٤] كلّيات فى علم الرجال ، ص٢٣٥ ؛ مشايخ الثقات ، ص٢٤ .[٥] ر .ك : معجم رجال الحديث ، ج١ ، ص٦٩ به بعد ؛ كلّيات فى علم الرجال ، ص٢٧٣ به بعد .[٦] وسائل الشيعه ، ج٢٠ ، ص٦٨ ؛ معجم رجال الحديث ، ج١ ، ص٥٠ .برخى ديگر با اشكال بر عموميت اين برداشت ، آن را فقط درباره راويان بلا واسطه ابن قولويه ، يعنى مشايخ او پذيرفته اند . مستدرك الوسائل ، ج٣ ، ص٥٢٣ ـ ٥٢٢ ؛ بحوث فى علم الرجال ، محمّد آصف المحسنى ، ص٥٥ ؛ كلّيات فى علم الرجال ، ص٢٩٩ .[٧] بحوث في علم الرجال ، ص٥٧ . اين ترديد ، بلكه مخالفت با نظر قبلى خود را در پاورقى اين كتاب آورده است .براى بررسى اين اقوال ، ابتدا اصل سخن را نقل مى كنيم : ... وإنّما دعاني إلى تصنيف كتابي هذا مسألتك وتَردادُك القول على مرّة بعد أخرى تسألني ذلك ... فاشغلتُ الفكر فيه وصرفت الهمَّ إليه وسألت اللّه ـ تبارك وتعالى ـ العون عليه حتى أخرجته وجمعته عن الأئمة ـ صلوات اللّه عليهم أجمعين ـ من أحاديثهم ولم أخرج فيه حديثا روى عن غيرهم إذ كان فيما رُوِّينا عنهم من حديثهم ـ صلوات اللّه عليهم ـ كفاية عن حديث غيرهم ، وقد علمنا إنّا لا نحيط بجميع ما روى عنهم في هذا المعنى ولا في غيره ، لكن ما وقع لنا من جهة الثقات من أصحابنا ـ رحمهم اللّه [ برحمته ] ـ ولا أخرجت فيه حديثا روى عن الشذاذ من الرجال يؤثر [ باثر مستدرك الوسائل ، ج٣ ، ص٥٢٣ .[٨] كامل الزيارات ، ص «يه» ١٥ .[٩] در ترجمه نكات قابل بحث و توضيحى وجود دارد كه در ادامه مى آيد .[١٠] وسائل الشيعة ، ج٢٠ ، ص٦٨ ؛ معجم رجال الحديث ، ج١ ، ص٥٠ .[١١] كلّيات فى علم الرجال ، ص٣٠٠ ـ ٢٢٩ ، بحوث فى علم الرجال ، ص٥٥ .[١٢] همان منابع . نيز ، ر . ك : مستدرك الوسائل ، ج٣ ، ص٥٢٣ .