در احاديث فراوانى اين نكته گوشزد شده است : كل حديث لا يوافق كتاب اللّه ، فهو زخرف . [١] بر پايه همين گونه روايات ـ كه آن گاه كه دو حديث با هم تعارض پيدا مى كنند ، به كار مى آيند ـ ، شيخ طوسى رحمه الله در الإستبصار ، برخى از روايات را بر برخى ديگر ترجيح داده است . [٢] در روزگار ما نيز انديشوران دين شناس ، آن را ملاكى براى پذيرفتن يا كنار نهادن روايات ، نه تنها در هنگام تعارض ، بلكه در همه زمان ها دانسته اند . [٣] اكنون بر پايه اين گزارش ها ، به پرسش آغازين اين گفتار باز گرديم و بنگريم كه آيا در آن روزگاران ، از ضعيفان ، روايت نقل مى كردند؟ چنان مى نمايد كه اصطلاح ضعيف ، در روزگار امامان عليهم السلام درباره احاديث به كار نمى رفته است ؛ [٤] بلكه اين واژه را براى توصيف راويان احاديث به كار مى بردند. [٥] اكنون كسى در اين نكته گفتگويى ندارد كه در آن روزگاران ، حديث ، از نگاه امامان و نيز ياران آن بزرگواران ، تنها دو گونه بخش بندى داشته است: معتبر و غير معتبر.

[١] . همان ، ج ١ ، ص ٦٩ (در «باب الأخذ بالسنة و شواهد الكتاب» ، دوازده حديث به همين مضمون روايت شده است) .[٢] . ر. ك : الاستبصار ج ١ ، ص ١٩٠ و ج ٣ ، ص ١٥٨ و ج ٤ ، ص ٢٦٨ .[٣] . فرائد الاُصول ، ج ١ ، ص ٢٤٥ (والأخبار الواردة فى طرح الأخبار المخالفة للكتاب و السنّة و لو مع عدم المعارض متواترة جدا) .[٤] . تا آن جا كه جستجو كرده ام ، تنها در يك جا امام صادق عليه السلام در باره حديثى كه بر آن بزرگوار عرضه شده بود ، به مضمون آن كه زيارت امام حسين عليه السلام برابر با يك حج و عمره است ، فرموده است : «ما أضعف هذا الحديث» كه در نسخه ديگر آن «ما أصعب» آمده است و به نظر مى رسد كه اين دومى ، درست باشد. ر. ك : قرب الإسناد ، ص ٩٩ .[٥] . ر. ك : اختيار معرفة الرجال ، ج ٢ ، ص ٦٦٢ (كنّا جلوسا عنده (يعنى الامام صادق) فتذاكرنا رجلاً من أصحابنا ، فقال بعضنا : ذلك ضعيف) . اين گزارش ، تا آن جا كه ديده ام ، كهن ترين كاربرد اين واژه را در چنان معنايى نشان مى دهد .