على بن ابراهيم ، همگىِ اين روايات را از پدرش ابراهيم بن هاشم نقل مى كند . پس پيداست كه مهم ترين منبع [١] على بن ابراهيم در نقل روايات «مسائل» ، پدرش ابراهيم بن هاشم قمى [٢] بوده است . ابراهيم بن هاشم ، خود ، اين ٤٣ روايت را از حدّاقل شش تنْ روايت مى كند [٣] و اين ، نشان دهنده آن است كه وى راوىِ يك كتاب خاص نيست ؛ بلكه او يا راوى چند كتاب است كه روايات «مسائل» محمّد بن مسلم در آنها بوده ، يا او خود ، گردآورنده اين احاديث نيز بوده و اين روايات را از راويان / مؤلّفان ديگر برگرفته و در كتابى از خود درج كرده است . وى بيشتر اين روايات را از حمّاد بن عيسى روايت مى كند . [٤]

دو . محمّد بن يحيى قمى : راوىِ كتابِ احمد بن محمّد برقى

محمّد بن يحيى از ٢٨ روايت، ٢١روايت را از احمد بن محمّد [بن خالد برقى]، [٥]

[١] بدين جهت ، ابراهيم بن هاشم را «مهم ترين منبع» ـ و نه «تنها منبع» ـ فرزندش در نقل روايات «مسائل» تلقّى كرده ايم كه ظاهراً فرزند وى ، تعدادى از روايات «مسائل» را همراه با جمعى ديگر ، از احمد بن محمّد بن عيسى روايت كرده است (ر .ك : دو پانوشت پيشين) .[٢] درباره او ، ر .ك : فهرست أسماء مصنّفى الشيعة ، ص ١٦ ؛ الفهرست ، ص ٣٥ ـ ٣٦ .[٣] بدين ترتيب : حمّاد بن عيسى (٩ ، ١٣ ، ١٤ ، ١٥ ، ٢٠ ، ٢٣ ، ٢٨ ، ٢٩ ، ٣٣ ، ٣٤ ، ٣٥ ، ٣٦ ، ٣٩ ، ٤١ ، ٤٣ ، ٤٤ ، ٤٩ ، ٦٠ ، ٦٦ ، ٦٩ ، ٧١ ، ٧٥ ، ٧٨ ، ٧٩ ، ٨٧ و ٩٣) ، ابن ابى عمير (٥ ، ٣١ ، ٤٥ ، ٥٨ ، ٦٢ [كه در سند آن «ابن ابى عمير» به «ابن ابى نصر» تصحيف شده است ؛ مقايسه كنيد با روايت ٥٨] ، ٦٥ ، ٦٧ و ٧٠) ، حسن بن محبوب (٧٦ ، ٨٠ ، ٨٣ و ٨٦) ، حسين بن سعيد (١٩) ، احمد بن محمّد بن ابى نصر [بزنطى] (٣٨ [كه در سند آن «عن» به «و» تصحيف شده است] و ٥٣) ، محمّد بن جعفر (٨٥) و بعض الأصحاب (٩١) .[٤] ر .ك : پس از اين .[٥] درباره او ، ر .ك : فهرست أسماء مصنّفى الشيعة ، ص ٧٦ ـ ٧٧ ؛ الفهرست ، ص ٦٢ ـ ٦٤ ؛ «برقى ، ابو جعفر» ، ص ١٥٨ ـ ١٦٠ . درباره پدر و خاندان وى ، ر .ك : «برقى ، ابو عبد اللّه » ، ص ١٦٠ ـ ١٦٢ ؛ «ميراث فرهنگى شيعه در تاريخ محلّى و جغرافيا» ، ص ٣ ـ ٧ .