جعفر صادق عليه السلام پرداخته و امام عليه السلام به آن پاسخ گفته است . [١] بدين منظور ، از الكافى كلينى (م ٣٢٩ ق) آغاز كردم كه معاصر با قاضى نعمان (اندكى پيش از او) بوده ، و كتاب وى مهم ترين مجموعه حديثى شيعه به شمار مى رود . [٢] آن جستجو البتّه به الكافى محدود نمانْد ، امّا اين مقاله به طور خاص ، بر داده هاى الكافى تكيه مى كند .

ج . «مسائل» محمّد بن مسلم در «الكافى» كلينى

جستجوى ما نشان داد كه ٩٣ روايت در الكافى هست كه در آنها ، محمّد بن مسلم ، به پرسش از امام محمّد باقر عليه السلام (با تعبير «سألت ابا جعفر») [٣] ، امام جعفر صادق عليه السلام

[١] دسته اى ديگر از روايات نيز در الكافى و ديگر منابع كهن حديثى هست كه در آنها ، محمّد بن مسلم با تعبير «قلتُ» (= گفتم) با امام عليه السلام سخن مى گويد و با تعبير «قال» (= گفت) سخن امام عليه السلام را نقل مى كند (براى نمونه ، ر .ك : الكافى ، ج ١ ، ص ٥١ و ٦٤ و ج ٣ ، ص ٢٨٩ و ٣١٣) . صرف نظر از تفاوت معنايى «قلتُ» با «سألت» ، تأمّل در اين روايات (با تعبير «قلتُ») نشان مى دهد كه مضمون آنها پرسش و پاسخ (در معناى خاص آن) نيست ، هر چند ، گاه رواياتى يافت مى شود كه مى توان گفت منشأى واحد دارند ، امّا در يكى از آنها «قُلت» به «سألت» (يا به عكس) تغيير يافته است (براى نمونه ، مقايسه كنيد : الكافى ، ج ٣ ، ص ٣٩١ ـ ٣٩٢ ، با تهذيب الأحكام ، ج ٢ ، ص ٢٢٦ و ٣٧٠) .[٢] براى آگاهى اجمالى از الكافى و ويژگى هاى آن ، ر .ك : «جوامع حديثى شيعه و بحار الأنوار» ، ج ١ ، ص ٢٢٢ ـ ٢٢٧ .[٣] شامل ٤٨ روايت ، بدين ترتيب : [٢] ج ١ ، ص ١٣٤ ؛ [٥] ج ٢ ، ص ٤٧٩ ؛ [٦] ج ٢ ، ص ٤٨١ ؛ [٧] ج ٢ ، ص ٥٥٣ ؛ [٩] ج ٣ ، ص ٤٠ ؛ [١٢ ]ج ٣ ، ص ٦٨ ؛ [١٨ ]ج ٣ ، ص ٣٣٩ ؛ [١٩] ج ٣ ، ص ٣٤٥ ؛ [٢١] ج ٣ ، ص ٣٦٥ ؛ [٢٧] ج ٣ ، ص ٤١١ ؛ [٣٠ ]ج ٣ ، ص ٤٥٠ ؛ [٣٢] ج ٣ ، ص ٥٠٤ ؛ [٣٧] ج ٤ ، ص ١٣٢ ؛ [٣٨] ج ٤ ، ص ٢٠٩ ؛ [٤١] ج ٤ ، ص ٤٢٣ ؛ [٤٢ ]ج ٤ ، ص ٤٨٢ ؛ [٤٤] ج ٥ ، ص ٢٢٥ ؛ [٤٦ ]ج ٥ ، ص ٣٥٣ ؛ [٤٧] ج ٥ ، ص ٣٥٧ ؛ [٤٨] ج ٥ ، ص ٣٦٥ ؛ [٥٠ ]ج ٥ ، ص ٤١٠ ؛ [٥٤ ]ج ٥ ، ص ٤٨١ ؛ [٥٨] ج ٦ ، ص ١٣٥ ؛ [٥٩] ج ٦ ، ص ١٣٦ ؛ [٦١] ج ٦ ، ص ١٦١ ؛ [٦٢ ]ج ٦ ، ص ١٦٥ ؛ [٦٣ ]ج ٦ ، ص ١٧٤ ؛ [٦٤] ج ٦ ، ص ١٨٥ ؛ [٦٥ ]ج ٦ ، ص ٢٢٧ ؛ [٦٦] ج ٦ ، ص ٢٣٠ ؛ [٦٧] ج ٦ ، ص ٢٣٣ ؛ [٦٨ ]همان جا ؛ [٧٢] ج ٦ ، ص ٢٦٤ ؛ [٧٣] ج ٦ ، ص ٤٥٨ ؛ [٧٥ ]ج ٦ ، ص ٥٠٢ ؛ [٨٠ ]ج ٧ ، ص ١٥٠ ؛ [٨١ ]ج ٧ ، ص ١٥٣ ؛ [٨٣] ج ٧ ، ص ٢١٢ ؛ [٨٤] ج ٧ ، ص ٢٣٣ ؛ [٨٥ ]ج ٧ ، ص ٢٤٣ ؛ [٨٦] ج ٧ ، ص ٢٥٦ ؛ [٨٧ ]ج ٧ ، ص ٢٧٢ ؛ [٨٨ ]ج ٧ ، ص ٣٠٨ ؛ [٨٩] ج ٧ ، ص ٣٤٥ ؛ [٩٠ ]ج ٧ ، ص ٣٨٢ ؛ [٩١ ]ج ٧ ، ص ٤١٧ ؛ [٩٢ ]ج ٧ ، ص ٤٤٦ ؛ [٩٣ ]ج ٧ ، ص ٤٥٨ .