به) بوده است. از اين رو ، اصطلاحات «مرسل كالصحيح» و «موثّق كالصحيح» ، جزو احاديث «كالصحيح» قرار گرفته اند. ٦ . در مقايسه حسن با موثّق ، اين اختلاف از ديرباز وجود داشته است كه از لحاظ اعتبار ، رتبه كدام يك بالاتر است. از اين رو ، مجلسى اوّل در لوامع صاحبقرانى ، در كنار اقسام چهارگانه حديث (صحيح ، حسن ، موثّق و ضعيف) ، از قسم پنجمى ياد كرده است و در باره آن مى نويسد: خبرى است كه يك ممدوح داشته باشد يا بيشتر و يك موثّق بد مذهب داشته باشد يا بيشتر . و اين قسم خبر ، نامى ندارد ، و ليكن در ميان اصحاب ، خلاف است كه حسنْ بهتر است يا موثّق . جمعى كه حسن را بهتر مى دانند ، اين خبر را موثّق مى بايد بنامند و اگر موثّق را بهتر مى دانند ، مى بايد كه اين را حسن بنامند ؛ چون حديث ، تابع اخسّ رجال است ، چنان كه در منطق ، نتيجه ، تابع اخسّ مقدّمتين است . [١] در اين تحقيق ، به منظور دسته بندى تعابير متعدّد و بسيار متنوّع علّامه در مرآة العقول ، لازم بود كه ديدگاه ايشان را در باره ميزان اعتبار هر يك از دو اصطلاحِ حسن و موثّق ، به دست آوريم. با بررسى تعابير كتاب ، مى توان چنين استظهار كرد كه رتبه موثّق نزد علّامه مجلسى ، بالاتر از حسن بوده است. توضيح مطلب اين است كه علّامه در ارزيابى هاى خود از اسناد الكافى ، به كرّات ، از تركيب هاى تشبيهى استفاده كرده است . همان گونه كه مشخّص است ، در چنين تعابيرى ، همواره اصطلاحى كه در رتبه پايين ترى بوده ، به اصطلاح بالاتر ، تشبيه شده است. با توجّه به اين مطلب ، از آن جا كه علّامه ، هرگز از تعبير «موثّق كالحسن» استفاده نكرده ، امّا مكرّر از عبارت «حسن كالموثّق» استفاده كرده است ، مى توان چنين استظهار كرد كه وى رتبه موثّق را بالاتر از

[١] مقابله و تصحيح جلدهاى اين چاپ مرآة العقول را به ترتيب ، اين افراد انجام داده اند : جلدهاى ١ ـ ١١: سيد هاشم رسولى محلّاتى ، جلدهاى ١٢ ـ ١٣: سيد جعفر حسينى ، جلدهاى ١٤ ـ ١٨: سيّد محسن حسينى امينى ، جلدهاى ١٩ ـ ٢٦: شيخ على آخوندى.[٢] مرآة العقول ، ج١٩ ، ص١٥.[٣] همان ، ص٥٥.[٤] همان ، ص١٠٢.[٥] همان، ص١٨٣.[٦] همان ، ج ٢٠ ، ص ٨٥ .[٧] همان ، ص١٠٠.[٨] همان ، ص٢٠٦.[٩] لوامع صاحبقرانى (شرح كتاب من لا يحضره الفقيه) ، ج١ ، ص ١٠٤.[١٠] مرآة العقول ، ج ١٦ ، ص ١٦٢ .[١١] الكافى ، ج ٤ ، ص ١٠ .[١٢] مرآة العقول ، ج ١٣ ، ص ١٨٢ .