اين ، تأليف الفقيه مى تواند به جهت درج اين روايات جديد باشد . ثالثاً : الكافى ، كتابى گسترده است در ابواب مختلف دينى (و نه خصوص فقه) و در نقل احاديث ، سند به طور كامل نقل مى گردد و لذا اين كتاب براى تأمين هدف درخواست كننده كه چه بسا كتابى در حجم متوسط مى خواسته ، مفيد به نظر نيامده است . [١] اصولاً بايد توجّه نمود كه كتاب هاى علماى متقدّم ، با توجّه به دسترسى يك سان آنان به اصول روايى و مدارك اصحاب ائمّه عليهم السلام رابطه هم عرض دارند و نه رابطه طولى كه نگارشِ يكى ، از ديگرى كفايت نمايد .

دو . آيا كلينى هر چه را كه به روايتش دست يافته ، در « الكافى » گرد آورده است ؟

اين مطلب ، استفاده اى از اين عبارت صدوق در مقدّمه كتاب من لا يحضره الفقيه است : « و لم أقصد فيه قصد المصنّفين فى إيراد جميع ما رووه ، بل قصدت إلى ايراد ما أفتى به و أحكم بصحّته ...» . [٢] مستشكل ، از عبارت صدوق ، چنين استفاده مى كند كه وى گفته است قصدش در تصنيف اين كتاب ، همانند ساير مصنّفان ( از جمله كلينى در الكافى ) نيست كه هر چه را به روايتش دست يافته اند در كتاب هاى خود وارد مى سازند ، بلكه تنها احاديث صحيح و حجّت را در كتابش گرد خواهد آورد. امّا نمى توان كلام صدوق را متوجّه به كلينى دانست ؛ زيرا كلينى قصد خود را تأليف آثار صحيحه و حجّت عنوان نموده است . [٣] لذا عبارت صدوق ناظر به كتاب الكافى نيست . لازم است توجّه شود كه نمى توان عبارت صدوق را ناظر به نتيجه ارزيابى وى از

[١] جلسات دروس رجال ، ج ١٢ ، غ ١١ .[٢] كتاب من لا يحضره الفقيه ، ج ١ ، ص ٢ .[٣] الكافى ، ج ١ ، ص ٣ .