سه روايتِ «مسائل» [١] را از حمّاد بن عيسى نقل كرده است . همچنين كلينى ، آغاز سند برخى از روايات «مسائل» را حذف كرده و سلسله سند را از حمّاد آغاز مى كند ، [٢] و گاه به چند طريق از حمّاد نقل مى كند . [٣] همه اينها مى تواند گواه آن باشد كه اين روايات ، ريشه در منبعى مكتوب از حمّاد دارند و از كتابى از حمّاد برگرفته شده اند . حمّاد ، جز سه روايت ، [٤] همگى اين روايات را از حريز بن عبد اللّه روايت مى كند و اين با گفته نجاشى مطابقت دارد كه درباره «كتاب الزكاة» حمّاد مى نويسد : «بيشتر آن از حريز است و اندكى از راويان [ديگر]» . [٥] بدين ترتيب مى توان رواياتى كه حمّاد از حريز نقل كرده را نيز در اصل ، متعلّق به «كتاب» حريز دانست ، بويژه روايت هاى ٢٢، ٢٤ و ٢٦ كه تنها رواياتى است كه احمد بن محمّد بن عيسى از حمّاد (و حمّاد از حريز) روايت نموده و در باب مسائلِ «صلاة» است ، و مى دانيم حمّاد و حريز ـ هر دو ـ كتابى در اين باره داشته اند كه بيشتر روايات اين كتاب حمّاد، برگرفته از حريز بوده است. [٦]

دو . حسن بن محبوب [٧]

كلينى ، همچنين ، از طريق على بن ابراهيم ، پنج روايتِ «مسائل» [٨] و از طريق محمّد بن يحيى ، نُه روايتِ «مسائل» [٩] را از حسن بن محبوب نقل كرده ، كه در

[١] بدين ترتيب : ٢٢ ، ٢٤ و ٢٦ .[٢] ر . ك : روايات ١٠ و ١١ .[٣] بدين ترتيب : ١٣ ، ٢٣ و ٨٧ .[٤] بدين ترتيب : ٥٠ ، ٧٥ و ٨٧ . البتّه در سند روايت ٧١ آمده است : «عن حمّاد عن الحلبى عن حريز» ، كه بايد آن را به «عن حمّاد بن عيسى عن حريز» تصحيح كرد .[٥] فهرست أسماء مصنّفى الشيعة ، ص ١٤٢ .[٦] ر .ك : «درنگى در منابع مكتوب الايضاح» ، ص ١٤٤ ـ ١٤٥ .[٧] درباره او ، ر .ك : الفهرست ، ص ٩٦ ـ ٩٧ .[٨] بدين ترتيب : ٣٨ ، ٧٦ ، ٨٠ ، ٨٣ و ٨٦ .[٩] بدين ترتيب : ١٢ ، ٥٤ ، ٥٥ ، ٦٤ ، ٦٨ ، ٧٢ ، ٧٣ ، ٨٠ و ٨٩ .