بود كه بيشتر از روزگار امام صادق عليه السلام تا سال هاى پايانى غيبت صغرا ، به نگارش در آمده بود. نمونه آن كه وى در چند جا از كتاب خود ، ديدگاه هاى فقهى يونس بن عبدالرحمن ، [١] فضل بن شاذان ، [٢] ابن أبى عمير [٣] و برخى ديگر از ياران امامان عليهم السلام [٤] را بازگو كرده است. گاه حتّى نشانه هاى اختلاف ديدگاه دو فقيه بزرگ شيعه در آن روزگاران (يونس و فضل) نيز در اين گزارش ها به چشم مى خورد. [٥] امّا آنچه در اين ميان ، با نوشتار ما پيوند دارد ، آن است كه وى در كنار فقيهان امامى ، از نگاشته هاى برخى از فاسد المذهب ها نيز بهره گرفته و ديدگاه هاى فقهى آنان را ـ با آن كه با حلال و حرام شيعيان سر و كار داشته است ـ به عنوان حكمى فقهى در كنار احاديث امامان عليهم السلام ، گزارش كرده است. براى نمونه ، وى با واسطه حميد بن زياد ـ راوى بزرگ واقفى در نيمه دوم سده سوم كه در سال ٣١٠ ق در گذشته است ـ ، كتاب هاى حسن بن محمّد بن سماعة را روايت مى كند [٦] و چنان كه مى دانيم ،

[١] . ر. ك : الكافى ، تحقيق : محمّد جواد الفقيه ،تصحيح : د.يوسف البقاعى ، بيروت : دار الأضواء ،اول ، ١٤١٣ ق ، ج ٥ ، ص ٥٦٧ (كه بسيار دراز دامن است) ، ج ٧ ، ص ٨٥ ، ١١٧ ، ١١٩ ، ١٢٠ و ١٢٢ . شايسته ياد كرد است كه همه پاورقى هاى الكافى در اين بخش(مكتب قم) از همين نسخه است.[٢] . همان ، ج ٧ ، ص ٩١ ، ١٠٠ ، ١٠٦ ، ١١٧ ، ١٢١ ، ١٤٢ ، ١٦٦ ، ١٦٧ و... .[٣] . همان ، ج ٧ ، ص ٢٧ ، ٢٤٨ (اين مورد اخير را با ص ٢٨٠ بسنجيد كه به روشنى نشان مى دهد آن سند ، طريقى به نگاشته اى از ابن ابى عمير بوده است) .[٤] . ر. ك به : الشيخ الكلينى و كتابه الكافى ، ص ٢٣٤ (از برخى ديگر از ياران امامان عليهم السلام نيز نام مى برد كه ديدگاه هاى آنان در الكافى بازتاب يافته است).[٥] . الكافى ، ج ٧ ، ص ١١٩ .[٦] . گويا حُميد بن زياد ، اصلى ترين گزارشگر كتاب هاى ابن سماعة بوده است. آية اللّه خويى در معجم رجال الحديث ، پس از يادكرد استادان ابن سماعه ، در مقام يادكرد شاگردان وى مى نويسد : «روى عنه فى جميع هذه الموارد ، حميد بن زياد إلّا فى مورد واحد» (همان ، ج ٦ ، ص ١٢٩) . نيز ر. ك : همان ، ص ١٤٧ . چنان كه پيداست ، كلينى نيز تنها از طريق حميد ، كتاب هاى ابن سماعه را روايت كرده است .