اين ميان ، يك روايت (٨٠) به هر دو طريق از حسن بن محبوب نقل شده است . همچنين كلينى ، آغاز سند برخى از روايات «مسائل» را حذف كرده و سلسله سند را از حسن بن محبوب آغاز مى كند [١] و گاه به طريقى جز دو طريق اصلى نيز از حسن بن محبوب نقل مى كند . [٢] اين همه مى تواند گوياى آن باشد كه اين روايات ، برگرفته از كتاب (كتاب هاى) ابن محبوب است ، و مى دانيم كه او صاحب تأليفات بسيارى بوده است . [٣] ابن محبوب ، رواياتِ «مسائل» را به واسطه سه تن ، از محمّد بن مسلم روايت مى كند : علاء بن رزين ، [٤] ابى ايّوب خزّاز [٥] و ابن رئاب . [٦]

٤ . منبع كلينى در روايات «مسائل»

با توجّه به آنچه گذشت ، اكنون مى توانيم با گمان دقيق ترى ، از منابع كلينى در نقل روايات «مسائل» محمّد بن مسلم سخن بگوييم و اطمينان كنيم كه او «كتاب المسائل» (منسوب به محمّد بن مسلم) را در اختيار نداشته است . اينك بايد ديد كه «كتاب المسائل» چه بوده كه در دست قاضى نعمان (م ٣٦٣ ق) و نجاشى (م ٤٥٠ق) بوده ، امّا كلينى (م ٣٢٩م) آن را در اختيار نداشته است؟

د . «كتاب المسائل» ، قاضى نعمان و نجاشى

براى اين كه بدانيم «كتاب المسائل» / «الأربعمئة مسألة» ، چه كتابى و مؤلّف آن چه

[١] بدين ترتيب : ٦١ ، ٦٣ ، ٨١ و ٨٨ .[٢] بدين ترتيب : ١٧ ، ٨٠ و ٨٦ .[٣] ر .ك : الفهرست ، ص ٩٦ .[٤] بدين ترتيب : ٧ ، ١٧ ، ٣٨ ، ٥٥ ، ٦٣ ، ٦٨ ، ٧٢ ، ٧٣ ، ٧٦ ، ٨٠ ، ٨١ ، ٨٣ و ٨٦ .[٥] بدين ترتيب : ١٢ ، ٥٤ ، ٦٤ ، ٨٨ و ٨٩ .[٦] روايت ٥٢ .