جنوب جزيرة العرب، يمن ، به خاطر دورى از مركز خلافت، از سلطه سياسى كامل خلفا بى بهره بود و حكّام محلّى از نقش قابل توجّهى برخوردار بودند . در سده سوم، هر منطقه اى از يمن ، تحت سلطه يك قبيله بود و اين سرزمين به چندين قسمت حاكميت محلّى تقسيم شده بود. از مشهورترين اين حكومت هاى محلّى، بنى زياد و آل يعفر بودند. [١] سادات آل طباطبا (ائمّه بنى رسى) ، از اين وضعيت تشتّت و هرج و مرج سياسى استفاده كرده و در سال ٢٨٤ ق حكومت آل طباطبا را در يمن بنيان نهادند؛ امّا چالش بين حكومت هاى محلّى بنى يعفر و بنى زياد در سده سوم و چهارم ـ كه حامى اهل سنّت بودند ـ با اسماعيليان يمن ، از سويى ، و آل طباطبا از سوى ديگر ، و نيز اصطكاك آل طباطبا با اسماعيليان ، موجب سركوب اسماعيليان گرديد و نيز از توسعه قلمرو سادات كاست. [٢] امّا نتوانست آن را از بين ببرد و حكومت آل طباطبا ، قرن ها پس از سقوط و جا به جايى حكومت هاى محلّى سده سوم و چهارم به طول كشيد. حاكميت سياسى آل طباطبا موسوم به ائمّه بنى رسى ، به مدت يازده قرن تا اواخر سده چهاردهم هجرى در بخش هايى از يمن به صورت گسسته تداوم يافت و سرانجام در ١٩٦٢ م به وسيله كودتاى عبد الرحمان الآريانى با تحريك جمال عبد الناصر، حكومت امامان در يمن منقرض گرديد. [٣]

ب . تحوّلات سياسىِ بغداد

١. جغرافياى تاريخى بغداد

در قيام و شورش عليه امويان ، سرانجام در سال ١٣٢ ق ، ابوالعباس عبد اللّه بن محمّد السفّاح ، به عنوان اوّلين خليفه عباسى ، در كوفه به خلافت رسيد؛ [٤] امّا در مدّت كمتر از

[١] . دولت زيديه در يمن، ص ٣٦.[٢] . همان، ص ٩٨ ؛ تاريخ زيديه در قرن دوم و سوم ، ص ٢٣١ و ٢٣٥ ؛ دايرة المعارف بزرگ اسلامى ، ج ٢ ، ص ٥٦ . در برخى از اين منابع ، تاريخ بنيان دولت زيديه ، در يمن به سال ٢٨٠ ق ، ذكر شده است .[٣] . تاريخ زيديه در قرن دوم و سوم، ص ٢٣٥؛ تاريخ دولت هاى اسلامى و خاندان هاى حكومتگر، ج ١، ص ١٨٧.[٤] . مروج الذهب، ج ٣، ص ٢٧٠.