مى شوند. مانند احمد بن هلال عبرتايى (١٨٠ ـ ٢٦٧ق)، متكلّم شيعه كه با محمّد بن عثمان، دومين سفير امام به مخالفت پرداخت و هر چند دو بار توسط امام لعن شد، عده اى همچنان به او عقيده داشتند. [١] يكى از فقها به نام محمّد بن على شلمغانى (م ٣٢٣ ق) كه آثارى در عقايد و فقه شيعه داشت [٢] و از وكلاى برجسته عراق بود، پس از انتخاب ابن روح به سفارت، با او به مخالفت پرداخت و «مقالات منكره اى از او ظاهر شد». [٣] او ابتدا به اسماعيليه گرايش پيدا كرد و بعد ادعا كرد سفير سوم امام است و در نهايت توسط حكومت دستگير و به دار آويخته شد. [٤] از اين قبيل افراد با چنين ادعاهايى، در تمام دوره غيبت صغرا وجود داشته اند و مسائل فراوانى براى حضور سياسى و اجتماعى اماميه به وجود آوردند؛ امّا سفرا و وكلاى راستين امام، به همراه متكلّمان و فقهاى پرتلاش اماميه، سعى كردند كه بر اين مسائل و مشكلات فايق آيند. يكى از راه هاى مؤثّر و متداول فرق مختلف در اين دوره براى دفاع از عقايد خود، تشكيل حلقه هاى علمى و تأليف آثار بود كه علماى شيعه هم در اين عرصه بسيار فعّال بودند و آثار گران بهايى تأليف نمودند. مهم ترين كار صورت گرفته در اين دوره، تدوين كتب معروف به اصول [٥] در مجموعه هاى مدوّن با ترتيب موضوعى است كه نمونه شاخص آن كتاب الكافى شيخ كلينى است كه اوّلين مجموعه جامع حديث شيعه محسوب مى شود. علاوه بر آن، متكلّمان و فقها، با تأليف آثارى در صدد حل و پاسخ گويى سؤال ها و مسائل نوظهور برآمدند. به عنوان نمونه، يكى از دغدغه هاى

[١] رجال النجاشى، ص ٨٣؛ معجم رجال الحديث، ج ٣، ص ١٥٠ ـ ١٥١.[٢] مانند : التكليف، ماهية العصمة، الايضاح، مباهله، الأوصياء و ... .[٣] الفهرست، طوسى، ص ١٤٦؛ رجال النجاشى، ص ٣٧٩.[٤] الفهرست، طوسى، ص ٢٢٤.[٥] از دوره اميرمؤمنان على عليه السلام تا امام يازدهم، حدود چهارصد كتاب و رساله توسط اماميه نوشته شد كه به «اصول» شهرت داشت.