حضور يافته بود و با همراه نمودن بربرهاى اين منطقه توانست عبيد اللّه را از زندان آزاد نمايد. او در ٢٩٧ق ، با تسخير تمام شمال آفريقا، عبيد اللّه مهدى را به تخت نشاند و حكومت اسماعيليه (فاطميه) تأسيس شد. [١] اين سلسله كه تا ٥٦٧ق ادامه يافت، طى چند سده، رقيب اصلى خلفاى عباسى به شمار مى رفت؛ چرا كه خود را از نسل على عليه السلام و صاحب حق خلافت مى دانستند و مانند ديگر فرق شيعه، مشروعيت عباسيان را به چالش كشيدند. به همين دليل، از اوّلين سال هاى ظهورشان، خلفاى عباسى سعى كردند انتساب علوى را از آنان نفى كنند و به فرزندان ميمون بن قداح ايرانى و حتى يهود منتسب نمايند. [٢] اين دشمنى و حساسيت شديد عباسيان نسبت به اسماعيليه، باعث شد فعاليت داعيان آن كه در نقاط مختلف جهان اسلام به تبليغ مشغول بودند، به صورت مخفيانه انجام شود و در نتيجه، نام، اعمال و احتمالاً آثار آنها مدّت ها ناشناخته بماند به طورى كه ابن نديم بعد از بيان روايت هاى مخالفان در نحوه شكل گيرى اسماعيليه مى نويسد: «از بيست سال پيش، اين مذهب رو به كمى گذاشت و كمتر دعاتى در آن ديده شده و تصنيفى هم از آنها ديده نشده است». [٣] اين در حالى است كه اغلب داعيان اين فرقه، جزو دانشمندان و ادباى زمان خود و صاحب تأليف بودند. البته اين دانشمندان اسماعيلى، بيشتر در دوره هاى بعد،

[١] همان، ص ١٠٩ ـ ١٠٧.[٢] همان، ص ٨٧ ـ ٨٩. مشهورترين روايت در اين زمينه، گفته هاى ابن رزام (م ٣٦٥ق) صاحب ديوان مظالم در بغداد بوده است. او در كتابى در ردّ بر اسماعيليه، اين فرقه را نهضتى ايرانى دانسته كه توسط ميمون بن قداح اهوازى و فرزندانش رهبرى و پايه ريزى شد (الفهرست، ابن نديم، ص ٣٥٠). استفاده از همين روايت، باعث شد مستشرقانى مانند دوساسى فرانسوى، دوزى و دوخويه هلندى، اين مذهب را تلفيقى از تفكّرات مانوى، صابئين و فلسفه يونان بدانند كه توسط ايرانيان براى اعتراض به تسلط اعراب راه اندازى شده است (ترجمه فرق الشيعه نوبختى، مقدمه، ص ٢١٧ ـ ٢١٨).[٣] الفهرست، ابن نديم، ص ٣٥٣.