مجموعه مقالات فارسي کنگره بين المللي ثقة الاسلام کليني - مجموعه مؤلفان - الصفحة ٣١٣
گفته شده است كه كلينى براى گذراندن دوره آموزشى ، مدّت بيست سال از عمر خويش را در مدرسه «درب السلسلة» ، مشهورترين مدرسه بغداد ، اقامت گزيده است. او وصيّت كرده بود كه پس از مرگش جنازه وى را در بغداد ، دفن كنند. اين اطّلاعات مختصر ، تنها اسنادى هستند كه درباره زندگى كلينى موجود بوده و امروزه در دسترس ما قرار دارند. الكافى ، تنها اثر بازمانده از كلينى است كه در دوره خود ، يك شاهكار به شمار مى آمده است . ديگر آثار او ، همگى از بين رفته اند و امروزه ، تنها عناوين آنها براى ما شناخته شده است ؛ امّا در دوره رجال نگارانى چون نجاشى و شيخ طوسى كه درباره زندگى كلينى ، مطلب نوشته اند ، بايستى نسخه هاى اين آثار ، موجود بوده باشد ؛ چرا كه هر دوى آنها فهرست آثار مكتوب كلينى را به ترتيب ، ذكر كرده اند. مطابق گزارش نجاشى و شيخ طوسى ، عناوين كتاب هاى ديگر كلينى ، عبارت بوده اند از: ـ تفسير الرؤيا: اثرى در شرح و توضيح خواب ؛ ـ الرجال: اثرى مشابه الفهرست طوسى و الرجال نجاشى ، كه به ترتيب ، كتاب هاى نويسندگان را گزارش مى كرده است ؛ ـ كتاب الردّ على القرامطة: ردّيه اى بر قرامطه و ديدگاه هاى افراطى آنان بوده است ؛ ـ الرسائل: شامل مقالاتى درباره امامان دوازده گانه؛ ـ مقال فى الشريف أهل البيت : شامل اشعارى در توصيف خاندان پيامبر اسلام . {-٥-}
مهم ترين منابع درباره كلينى و آثار وى
قديمى ترين منابع نگاشته شده درباره كلينى و آثار او ، توسّط محقّقان نسل هاى بعد از او تأليف شده اند. منابع پيش گفته شده اى چون الفهرست ، تأليف شيخ الطائفه طوسى و الرجال تأليف نجاشى، هر دو از آثار قرن پنجم هجرى هستند . [٢] همچنين كتاب ابن
[١] طبقات علماء الشيعة ، ج ١ ، ص ٣١٥ ، ش ٣١٤.[٢] اطّلاعات گزارش شده درباره زندگى كلينى در اين مقاله ، از منبع زير است : طبقات علماء الشيعة، ج ١، ص ٣١٥ ، ش ٣١٤.[٣] نخستين متفكّران شيعه دوازده امامى، سيّد وحيد اختر ، دهلى نو : مركز انتشارات آشيش، ١٩٨٨م، ص ٥ .[٤] نگاشته هاى حديثى، محمّد زبير صديقى ، انتشارات دانشگاه كلكته، ١٩٦١م، ص ١٥٤ ـ ١٥٥ و ٧٤ ـ ١٢٢ و ٤٨ ـ ٥٢ .[٥] رجال النجاشى ، ص ٣٧٧ ـ ٣٧٨ ، ش ١٠٢٦؛ الفهرست، طوسى ، ص ١٣٥ و ١٣٦ ، ش ٩ .[٦] الفهرست، طوسى ، ص ١٣٥ و ١٣٦ ، ش ٥٩ . در اين منبع نيز فهرستى از آثار كلينى گزارش شده است .[٧] الفهرست ، ٢ ج ، ابن نديم، ترجمه: اگر چه ابن نديم ، اندكى بعد از مرگ كلينى رشد يافته است ، با اين حال ، در هيچ جاى از كتاب خود ، از كلينى ياد نكرده است. فهرست ابن نديم درباره ديگر نويسندگان برجسته شيعه دوازده امامى هم كه پيش از