بخصوص قرن چهار و پنج مى زيسته اند؛ ضمن آن كه آثار و اسنادشان در بايگانى هاى محرمانه نگهدارى مى شد كه دسترسى و گزارش آنها براى علماى ديگر فرق، امكان پذير نبوده است؛ ولى اكنون بسيارى از اين اسناد و متون، كشف و معرفى شده اند [١] و از اين طريق، حلقه هاى مفقود تاريخ سياسى و حيات فرهنگى اسماعيليان شناسايى شده است و مى توان گفت كه اين فرقه، يكى از غنى ترين فرق اسلامى در زمينه توليد انديشه هاى فلسفى و كلامى است كه بسيارى از آثار فلاسفه و دانشمندان آن باقى مانده است. از جمله بايد به رسائل اخوان الصفا اشاره كرد كه شامل ٥٢ رساله در موضوعات مختلف رياضيات، طبيعيات،نفسانيات و علوم شرعى است. در مورد نويسندگان اين رسائل و زمان تأليف آنها اختلاف آرا وجود دارد؛ امّا يك نظر اخير كه توسط دكتر حسين همدانى ارائه شده، اين است كه رسائل مزبور، توسط گروهى از داعيان اسماعيلى پيش از دوره فاطمى با همكارى دانشمندان غير اسماعيلى، ميان سال هاى ٢٦٠ تا ٢٩٧ق نوشته شده است. [٢] اين رسائل، جايگاه ويژه اى در انديشه اسماعيليان دوره هاى بعد پيدا كرد و حتى از طريق آن، حكمت يونان، به شرق نفوذ كرد. علاوه بر فلسفه، يكى از محورهاى نگارش كتاب توسط دانشمندان اين فرقه، در علم معانى، لغت شناسى و حتى صرف و نحو عربى بود كه اين امر، نتيجه تأويل گرايى آنها است. از جمله مشهورترين اين كتاب ها، آثار ابوحاتم احمد بن حمدان رازى (م ٣٢٢ ق) كه پيش از اين از او ياد شد و سه اثر الاصلاح، اعلام النبوّة و الزينه [٣] كه از او باقى مانده است، جايگاه بلند علمى او را به خوبى نشان مى دهد. كتاب الاصلاح، به

[١] از جمله كوشش هاى ولاديمير ايوانف، خاورشناس روسى كه توانست بسيارى از نسخ خطى متون اسماعيلى را در آسياى ميانه، بَدَخشان، هند و پاكستان يافته و به چاپ رساند، قابل توجّه است.[٢] تاريخ و عقايد اسماعيليه، ص ٢٨٤.[٣] علاوه بر اينها، كتاب الجامع در فقه نيز از او ياد شده است (الفهرست، ابن نديم، ص ٣٥٤).