مشهورترين طريقت صوفى منشانه منطقه شرق و خراسان در اين دوره ـ كه در رديف فرق كلامى هم قرار مى گيرد ـ ، «كرّاميه» است. مؤسّس آن ابوعبد اللّه محمّد بن كرّام سجستانى (١٩٠ ـ ٢٥٥ق)، يك متكلّم صوفى بود كه در زرنج سيستان به دنيا آمد و پس از مسافرت به خراسان، با عقايد و فرق مختلف آشنايى پيدا كرد. مدّتى هم در مكّه زندگى كرد و سپس در شام به تبليغ پرداخت و طرفدارانى يافت؛ امّا به نيشابور برگشت و بيشترين پيروانش در خراسان و فرارود بودند. وى دو كتاب التوحيد و عذاب القبر را در بيان عقايد خود كه مبتنى بر كلام سنّت و تصوّف بود، تأليف نمود. وى از قائلان به تجسّم خدا بود و ايمان را فقط اقرار به زبان مى دانست [١] و در فقه هم داراى نظرياتى ويژه بود. مذهب كراميه، از همان دوره زندگى ابن كرام، طرفدارانى داشت امّا اوج آن در قرن چهار و پنج بويژه زمان حكومت محمود غزنوى (٤٢١ ـ ٣٨٩ق) بود كه اين سلطان، حمايت كاملى از اين مذهب انجام داد. در دوره مورد نظر ما، شمارى از مشاهير كراميه با تدوين و تبليغ اصول اين مذهب، به استمرار آن كمك نمودند كه از جمله ابراهيم بن محمّد بن سفيان، عبد اللّه بن محمّد كارياتى (م ٣٠٩ق)، ابراهيم بن حجاج و محمّد بن عبدوس طرائقى (م ٣٤٧ق) هستند. در نقطه مقابل كراميه، ملامتيه قرار دارند كه از ميان شرايط تعصب آميز و درگيرى هاى فرق مختلف فقهى و كلامى بويژه حنفى ها و شافعى هاى نيشابور، سر بر آوردند. اين شيوه كه توسط حمدون قصار (م ٢٧١ ق)، بنيان گذارى شد، در واقع طريقتى عرفانى بود كه در واكنش به حركت هاى زهدگرايانه خراسان، چون كراميه، شكل گرفت و در مقابل آنها كه بسيار اهل زهد و عبادتِ آشكار بودند، اصرار زيادى

[١] المقالات و الفرق، ص ٧٢.