يكى از سلسله هاى مشهور نيمه دوم سده سوم، حكومت سامانيان است. سامانيان، به روستايى به نام سامان از آبادى هاى نزديك سمرقند منسوب هستند و آنان از امراى محلى ايرانى بوده اند و در اين روستا، به ارث، حكومت مى كرده اند. به گفته بيشتر مورّخان، سامانيان، از فرزندان بهرام چوبينه، سردار معروف هرمز چهارم و خسرو پرويز بودند كه از خاندان مهران و در اصل، از اهل رى دانسته اند. امّا اين انتساب هم مانند ساير نسب هايى كه در سده هاى سوم و چهارم هجرى براى امرا و متنفذّين ايران نقل مى كرده اند، محلّ تأمل است. آل سامان، در دوره طاهريان، در آسياى ميانه و خراسان بزرگ، مشاغل مهم حكومتى داشتند و امارت آنان، در طول سده سوم تداوم يافت و در دوره المعتمد، پر رنگ تر شد. وى در سال ٢٦١ ق، رسما منشور امارت جميع بلاد ماوراء النهر را به نام نصر بن احمد فرستاد و نصر، در سمرقند اقامت اختيار نمود. وى، شش برادر داشت. از برادران، اسماعيل را به نيابت خويش به بخارا فرستاد و برادران ديگر را هم هر كدام به شهرى ديگر مأموريت داد. نصر، هم زمان با المعتمد، به سال ٢٧٩ ق، درگذشت و برادر وى، اسماعيل، سمرقند را نيز به قلمرو خود ضميمه نمود و امير تمام ماوراء النهر گرديد. اسماعيل بن احمد را مؤسّس دولت سامانى مى دانند؛ زيرا كه پس از مرگ برادر بزرگ تر، بر سراسر ماوراء النهر امارت يافته و ساير امراى جزء سامانى، فرمان او را گردن نهادند. وى در ايّام امارت خويش، ممالك سامانى را وسعت بخشيد و خراسان، گرگان، طبرستان، سيستان، رى و قزوين را هم بر قلمرو سابق خود افزود. [١] حكومت سامانيان، ١١٠ سال، از ٢٧٩ تا ٣٨٩ ق، به طول انجاميد. از ميان سامانيان، اوّلين پادشاه، اسماعيل بن احمد نام داشت كه حكومت وى، از ٢٧٩ تا ٢٩٥ ق، يعنى در تمام مدت خلافت المعتضد و المكتفى، تداوم داشت و بخش مهمّى از مناطق

[١] . رى باستان، ج ٢، ص ١٣٧.[٢] . ر.ك: تاريخ رويان، ص ٦٤ ـ ٧١؛ تاريخ مفصّل ايران، ص ١١٤ ـ ١١٧.[٣] . الكامل فى التاريخ، ج ٧، ص ١٣٣.[٤] . مروج الذهب، ج ٤، ص ١٥٣.[٥] . الكامل فى التاريخ، ج ٧، ص ٢٠٣؛ تاريخ طبرستان، ص ٢٤٤.[٦] . الكامل فى التاريخ ، ج ٧، ص ٢٤٠.[٧] . تاريخ الطبرى، ج ٩، ص ٥٠١ و ٥٠٦ .[٨] . الكامل فى التاريخ، ج ٧، ص ٣٠٤.[٩] . تاريخ الطبرى، ج ٩، ص ٥٤٩ .[١٠] . تاريخ رويان، ص ٧١؛ تاريخ طبرستان، ج ١، ص ٢٤٩ و ٢٥٦.[١١] . تاريخ طبرستان، ج ١، ص ٢٥٢؛ الكامل فى التاريخ، ج ٧، ص ٤١٨.[١٢] . معجم البلدان، ج ٣، ص ١٢١ (ياقوت، اذكوتكين را كوتكين بن ساتكين ترك نوشته است).[١٣] . الكامل فى التاريخ، ج ٧، ص ٤٣٤.[١٤] . همان جا؛ تاريخ الطبرى، ج ١٠، ص ٢٢؛ الأنباء بأنباء الأنبياء، ص ٣٠٩؛ البداية و النهاية، ج ١١، ٦٧ و... .[١٥] . تاريخ الطبرى، ج ١٠، ص ٣١؛ مروج الذهب، ج ٤، ص ٢٤٣.[١٦] . تاريخ طبرستان و رويان و مازندران، ص ٢٩٧.[١٧] . تاريخ رويان، ص ٧٣.[١٨] . مروج الذهب، ج ٤، ص ٢٦٠.[١٩] . همان، ص ٢٤٥؛ الكامل فى التاريخ، ج ٧، ص ٤٦٧؛ رى باستان، ج ٢، ص ١٤١ (در الكامل فى التاريخ، افزون بر شهرهاى فوق، دينور نيز ذكر شده است).[٢٠] . تاريخ الطبرى، ج ١٠، ص ٤١.[٢١] . رى باستان، ج ٢، ص ١٤١.[٢٢] . تاريخ مفصّل ايران، ص ٢٢٢.[٢٣] . همان، ص ٢١٩ و ٢٢٢.[٢٤] . تاريخ رويان، ص ٧٤ و ٧٥.[٢٥] . رى باستان، ج ٢، ص ١٤٢.[٢٦] . تاريخ طبرستان و رويان و مازندران، ص ٢٩٩ و ٣٠٠.[٢٧] . الكامل فى التاريخ، ج ٧، ص ٥١٧ .[٢٨] . همان، ص ٥٢٢ و ٥٢٧ .[٢٩] . همان، ص ٥٢٧ .[٣٠] . تاريخ الطبرى، ج ١٠، ص ٨٦ و ٨٨ .[٣١] . رى باستان، ج ٢، ص ١٤٢.[٣٢] . معجم البلدان، ج ٣، ص ١٢٢، تاريخ روضة الصفا، ج ٦، ص ٢٨٢٠.[٣٣] . تاريخ الطبرى، ج ١٠، ص ١٣٧؛ تاريخ روضة الصفا، ج ٦، ص ٢٨٢١.[٣٤] . تاريخ روضة الصفا، ج ٥ ، ص ٢٦٩٣.[٣٥] . رى باستان، ج ٢، ص ١٤٤.[٣٦] . همان، ص ١٤٥.[٣٧] . تجارب الاُمم ، ج ٥ ، ص ١٠١ ؛ الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ١٠١ و ١٠٢ .[٣٨] . تجارب الاُمم، ج ٥ ، ص ١٠٣؛ الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ١٠٢.[٣٩] . تجارب الاُمم، ص ١٠٤؛ الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ١٠٣.[٤٠] . تجارب الاُمم، ج ٥ ، ص ١٠٤؛ الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ١٠٤.[٤١] . تجارب الاُمم، ج ٥ ، ص ١٤٠؛ الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ١٣٦ و ١٤٤.[٤٢] . الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ١٦٢.[٤٣] . همان، ص ١٦٦.[٤٤] . همان، ص ١٨٩؛ تاريخ طبرستان و رويان و مازندران، ص ١٧٣.[٤٥] . الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ١٩٣ ـ ١٩٦؛ تاريخ طبرستان، ج ١، ص ٢٩٤.[٤٦] . تجارب الاُمم، ج ٥ ، ص ٢٣٣؛ الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ١٩٧ ؛ تاريخ طبرستان، ج ١، ص ٢٩٤ .[٤٧] . تجارب الاُمم، ج ٥ ، ص ٢٣٣ و ٣٦٥ ـ ٣٧١ و ٤٠١ ـ ٤١٠؛ الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ١٩٦ و ١٩٧ و ٢٩٨ ـ ٣٠٤؛ تاريخ گزيده، ص ٤٠٩؛ تاريخ مفصّل ايران، ص ١٣٢ و ١٣٣؛ رى باستان، ج ٢، ص ١٥١.[٤٨] . تجارب الاُمم، ج ٥ ، ص ٤٠٨.[٤٩] . تاريخ گزيده، ص ٤١٠.[٥٠] . جغرافياى رى، ص ١٧٤.[٥١] . الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ٣٠٤.[٥٢] . همان، ص ٣١٢.[٥٣] . تاريخ طبرستان، ج ١، ص ٢٩٦.[٥٤] . تاريخ طبرستان، ج ١، ص ٢٩٧؛ تاريخ طبرستان و رويان و مازندران، ص ١٧٦.[٥٥] . الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ٣٧٠ و ٣٨٨؛ تاريخ گزيده، ص ٣٨١ (تاريخ گزيده، تاريخ جنگ را به اشتباه، ٣٢٧ ق نوشته است).[٥٦] . الكامل فى التاريخ، ج ٨ ، ص ٣٩٠.[٥٧] . همان، ص ٤٤٣.[٥٨] . همان، ص ٤٦٧.