خودمختار و بعضا مستقل و فراگير در جهان اسلام است. در اين ايّام، مى توان به حضور اين دولت ها اشاره كرد. طاهريان (٢٠٥ ـ ٢٥٩ ق)، صفّاريان (٢٤٧ ـ ٣٩٣ ق) و سامانيان (٢٦١ ـ ٣٨٩ ق) از خراسان و سيستان و ماوراء النهر برخاستند. علويان طبرستان (٢٥٠ ـ ٣١٦ ق)، آل زيار (٣١٦ ـ ٤٣٥ ق)، آل بويه (٣٢٠ ـ ٤٤٨ ق)، جستانيان، آل باذوسبان، باونديان و خاندان نعمان، از خطّه شمال ايران بودند. ساجيان، ديسم كرد خارجى، آل مسافر (كنگريان)، رواديان، حكام نريز، شروانشاهان و هاشميان دربند، از حاكمان طارم زنجان، آذربايجان و قفقاز به شمار مى رفتند. دلفيان (٢١٠ ـ ٢٨٥ ق)، حاكمِ بخشى از نواحى مركزى و غربى ايران بودند. بريديان، مدّتى بر خوزستان و بصره مسلّط شدند. حمدانيان (٢٩٢ ـ ٣٩٢ ق)، در حلب و موصل، طولونيان (٢٥٤ ـ ٢٩٢ ق) و اخشيديان (٣٢٣ ـ ٣٥٨ ق)، در مصر و شام حكومت مى كردند. بنى زياد، بنى يعفر و سادات آل طباطبا، در يمن، و بنى الاخيضر و بنى موسى، در حجاز حكمرانى مى كردند. فاطميان (٢٩٧ ـ ٥٦٧ ق)، ادريسيان (١٧٢ ـ ٣٧٥ ق)، اغلبيان (١٨٤ ـ ٢٩٦ ق)، بنى مدرار (١٥٥ ـ ٣٥٢ ق) و بنى رستم (١٦٠ ـ ٢٩٦ ق)، از حاكمان شمال آفريقا بودند. امويان (١٣٨ ـ ٤٢٢ ق)، در اندلس سلطنت مى كردند. {-١-}

١٠. قدرت يابى تشيّع

ايّام غيبت صغرا (عصر حيات كلينى) را مى توان عصر پيدايش و گسترش و تداوم حكومت هاى شيعى با گرايش هاى مختلف امامى، زيدى، اسماعيلى دانست. در اين

[١] . ر.ك: شهرياران گمنام تاريخ مفصّل ايران، ص ١٠٩ ـ ٢٥٢؛ تاريخ مردم ايران، ج ٢؛ تاريخ دولت هاى اسلامى و خاندان هاى حكومتگر، ج ١؛ طبقات سلاطين اسلام، ص ٢٩ ـ ١٢١؛ تاريخ ادبيات ايران، ج ١، ص ٢٩ ـ ١٩٧؛ تاريخ سياسى اسلام ؛ مقدمه اى بر تاريخ سياسى اجتماعى شمال افريقا از آغاز تا ظهور عثمانى ها، ص ٣٧١. گزارش بخشى از تاريخ آغاز و فرجام و سوانح ايّام برخى از دولت هاى محلّى، ميان محققان متفاوت است و اطّلاعات آنان نسبى است. مثلاً آغاز حكومت سامانيان را برخى ٢٦١ ق و بعضى ٢٧٩ ق مى دانند. يا تداوم حكومت چند مرحله اى صفاريّان در محدوده محدودتر را تا حدود پايان قرن نهم ثبت كرده اند و ... .