كتاب شريف الكافى بود . از آن جا كه تدوين كتب «صحاح و سنن اهل سنّت» تقريبا همگى در قرن سوم هجرى صورت گرفت ، به عنوان يك ضرورت ، لازم بود كه كسى نيز براى شيعه چنين كارى را بكند و كلينى توانست اوّلين ميراث مكتوب حديثى شيعه را بنگارد . اگر چه پيش از او احمد بن محمّد بن خالد برقى كتاب شريف المحاسن را تدوين نموده بود . از سوى ديگر ، فروغ توقيعات از ناحيه مقدّسه ، به سوى بزرگان اين شهر جارى است [١] . كتاب هايى نيز در ارتباط با امامت و موضوع غيبت در اين حوزه ، تأليف شده اند كه از دو كتاب مى توان نام برد [٢] : الف . الغيبة والحيرة ، اثر عبد اللّه بن جعفر حميرى . متأسفانه امروزه اين كتاب ، در دسترس نيست . ب . الإمامة والتبصرة من الحيرة ، اثر جاودانه على بن بابويه . تكامل اين كتاب را مى توان در كتاب فرزندش به نام كمال الدين مشاهده كرد . به هر روى ، مكانت حوزه حديثى قم چنان است كه حسين بن روح نوبختى ، كتاب التّأديب را ـ كه برخى از مطالب آن ، مشكوك به نظر مى رسد ـ نزد گروهى از فقهاى قم فرستاد و از آنان خواست تا آن را مطالعه كنند و ببينند كدام يك از مطالب آن را نمى پذيرند . [٣] آنان نيز كتاب را مطالعه كردند و اظهار داشتند كه تنها در يك مورد جزئى ، با آن مخالف اند . [٤] ٢ . بُعد اقتصادى : سيل اموال و هداياى مردم قم ، به سوى سامرّا جارى بود . زن و

[١] رجال النجاشى ، ص ٢١٩ ، ش ٥٧٣ و ص ٣٥٤ ، ش ٩٤٩ .[٢] ر.ك : تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم ، ص ٢٤ .[٣] بعضى معتقدند كه كتاب ، تأليف خود حسين بن روح بوده است (سيره پيشوايان ، مهدى پيشوايى ، ص ٦٨٠) ؛ در رجال الكشّى ، حسين بن روح ، قمى معرفى شده است (ر.ك : رجال الكشّى ، ص ٥٥٧ ، ح ١٠٥٢) .[٤] الغيبة ، ص ٢٤٠ .