متكلّم بزرگ شيعى ، تنها مبانى و روش تفكّر كلامى [١] را از استادش ابن بابويه شيخ صدوق فرا نگرفته است ؛ بلكه در كنار آن ، شناخت عميقى از احاديث نيز به دست آورده است. به همين سان ، شيخ الطائفه طوسى ـ كه توانمندى ويژه اى در دانش حديث داشت و تخصّص او در اين زمينه ، غير قابل انكار است ـ ، هر چند روش وى در مطالعات حديثى ، از روش كلينى ، متفاوت است. شيخ الطائفه طوسى ، به تنهايى ، تدوين دو كتاب از كتب اربعه شيعه دوازده امامى را برعهده داشته است. با ملاحظه آنچه در ادامه خواهد آمد ، تفاوت روش كلينى در الكافى براى ما به آسانى روشن خواهد شد. اگر مجموعه الكافى را عقل گرا بناميم ، اين نام گذارى ، مبتنى بر انتخاب عناوين خاصّ بخش هاى مختلف اين كتاب توسّط كلينى است. تقريبا مى توانيم چنين نظر بدهيم كه كلينى در مقدّمه اش بر الكافى ، بر پيگيرى و تحصيل معرفت و استفاده از عقل در بررسى و سنجش احاديث ، تأكيد دارد. روشن است كه در اين نكته ، براى كلينى هيچ شك و شبهه اى نبوده است كه حديث ، البته پس از قرآن ، بر ديگر ابزارها و منابع معرفتى ، همانند داده هاى دانش كلام ، ترجيح دارد. نوع انتخاب احاديث و ترتيب گذارى آنها در كافى است ممتاز اين مجموعه را افزايش مى دهد. به تعدادى از اين احاديث كه مرتبط با تبيين رويكرد و نگرش كلينى هستند، خواهيم پرداخت ، با اين هدف كه تصويرى از هدف و نگرش كلينى براى ما ارائه كنند. البته در ادامه ، اين مراجعه را به «كتاب العقل و الجهل» ، كتابى كه بخش آغازين الكافى بوده و در حال حاضر نيز بخش نخست اين مجموعه به شمار مى آيد ، محدود

[١] همان، ص ٢٠ ـ ٢١ .[٢] تصحيح الإعتقادات، محمّد بن محمّد بن نعمان بغدادى كرخى (شيخ مفيد) ، بيروت : دارالكتاب الإسلامية، ١٤٠٤ ق .[٣] الاُصول الكافى، ج ١، بخش اوّل، كتاب العقل و الجهل، ح ١.[٤] ر.ك : الكافى ، احاديث ٩ ، ١١ ، ٢٥ و ٢٨ «كتاب العقل» .[٥] همان، ح ٢، ١٣، ١٦، ٣٠ و ٣٤.[٦] الاُصول الكافى، ج ١، بخش اوّل، كتاب العقل و الجهل، ح: ١ ، ٧ ، ١٦ ، ٢١ و ٢٦. اين احاديث با كنيه «ابوجعفر» گزارش شده است.[٧] همان، احاديث شماره : ٤ ، ٨ و ٣٢ . كلينى ، گاه از ايشان با «الرضا» و گاهى هم با كنيه وى «ابوالحسن» ياد مى كند.[٨] براى آگاهى بيشتر درباره شيعه دوازده امامى عصر امام صادق عليه السلام ، ر.ك : سيّد حسين محمّد جعفرى، شرايط تاريخى به او اين امكان را داد تا با هدف تربيت دانشمندان مسلمان ، بويژه انديشوران شيعى ، مؤسّسه اى آموزشى تأسيس كند. اين آزادى ، در دوره بنى اميّه شايع نبود و مدّت ها بعد نيز در دوره حكومت عبّاسيان از آن كاسته شد. كلينى ، بخش «كتاب العقل و الجهل» را با نقل حديثى كوتاه از امام باقر عليه السلام درباره خلقت عقل توسّط خداوند ، شروع مى كند : و عزّتى و جلالى ما خلقت خلقا هو أحبّ إلىّ منك و لا أكملتك إلّا فيمن أحبّ ، أما إنّى إيّاك آمر ، و إيّاك أنهى و إيّاك اُعاقب ، وإيّاك اُثيب. الكافى ، ج ١ ، ص ٢٦ ، ح ٢٥ .[٩] همان ، ص ٢٦ و ٢٧ ، ح ٣ .[١٠] همان ، ص ٢٧ و ٢٨ ، ح ٦ .[١١] همان ، ص ٢٨ ، ح ٧ .[١٢] همان، ص ٣٠ و ٣١، ح ١١.[١٣] همان، ص ٣١ ـ ٤٩، ح١٢.[١٤] متفكّران شيعه دوازده امامى ، ص ٣٢ ـ ٣٥ .[١٥] الكافى، ج ١، ص ٣٤ ـ ٣٦ ، ح ٢٩.[١٦] متفكّران شيعه دوازده امامى ، ص ٣٤ .[١٧] الكافى ، ج ١ ص ٤١ ـ ٤٣.[١٨] همان ، ص ٤٧ ، ح ١٢ .[١٩] همان ، ص ٤٩ ـ ٥٥ ، ح ١٤ .[٢٠] همان، ح ١ ، ٣ ، ٧ ، ١١ ـ ١٥ ، ٢٣ ، ٢٤ ، ٢٧ ـ ٣٠ ، ٣٣ ـ ٣٦ ، يعنى هجده حديث از مجموعه ٣٦ حديث اين بخش.[٢١] الكافى، ج ١، ص ٢٨، ح ٧.[٢٢] همان ، ج ١ ، بخش اوّل ، ش ١ . همچنين براى آگاهى بيشتر از اسامى مشايخ كلينى در عبارت «عدّة من أصحابنا» مى توانيد به مقدمه ناشر در چاپ انگليسى الكافى (ص ٤٧) مراجعه نماييد .[٢٣] الكافى ، ج ١، ص ٦٨ ـ ٦٩، ح ٣٩.