و كلينى، ذكر شده است. سند شهيد، چنين است: الحديث السابع بالإسناد المتقدّم ... عن الشيخ أبى على الحسن بن الشيخ أبى جعفر محمّد بن الحسن الطوسى ، عن والده الشيخ ـ قدّس اللّه روحه ـ ، عن الشيخ المفيد محمّد بن النعمان ، عن الشيخ الصدوق محمّد بن على بن الحسين بن بابويه القمّى ، عن الشيخ أبى عبد اللّه جعفر بن قولويه ، عن الشيخ أبى عبد اللّه محمّد بن يعقوب الكلينى ، عن ... . [١] البتّه شهيد ، روايات را از مفيد ، از صدوق ، از ابن قولويه ، از كلينى نقل مى كند. در اين صورت ، نمى توان گفت كه شهيد ، شيخ صدوق را شاگرد بدون واسطه كلينى مى دانسته است. با اين حال ، احتمال تصحيف «واو» به «عن» ، زياد است؛ زيرا احتمال اخذ حديث توسط صدوق از ابن قولويه ضعيف است. بنا بر اين ، اگر تصحيف متداول «واو» به «عن» را بپذيريم، سند شهيد، چنين مى شود: عن الشيخ المفيد محمّد بن النعمان، عن الشيخ الصدوق محمّد بن على بن الحسين بن بابويه القمّى و الشيخ أبى عبد اللّه جعفر بن قولويه ، عن الشيخ أبى عبد اللّه محمّد بن يعقوب الكلينى . معناى اين سخن، آن است كه شيخ مفيد، روايات كلينى را از دو طريق، يك بار از طريق ابن قولويه و بار ديگر از طريق صدوق، نقل كرده است. اين مطلب با سندى كه شيخ مفيد در ذبائح أهل الكتاب آورده، سازگار است. قرينه پنجم: سيّد بحر العلوم، از مرحوم كلينى با تعبير شيخ و استاد ابن بابويه ياد مى كند. علّامه بزرگوار، بدون آن كه شواهد خود را در اين زمينه ذكر كند، مى نويسد: صدوق در سال ٣٨١ ق، در رى در گذشته و از آنچه گفتيم، معلوم گرديد كه ايشان پس از وفات محمّد بن عثمان عَمْرى و در اوايل سفارت حسين بن روح، به دنيا آمده است. وفات عَمْرى در سال ٣٠٥ بود و بر اين اساس، وى بيش از چهل سال از طبقه هفتم و ٣١ سال از طبقه هشتم را درك كرده و عمرش هفتاد و چند سال

[١] ذبائح أهل الكتاب ، ص ٢٧.[٢] مختصر بصائر الدرجات ، ص ١٤٩.[٣] المزار الكبير ، ص ٥٤٤ .[٤] همان جا .[٥] عوالى اللآلى، ج ١، ص ١٢ - ١٣.[٦] رسائل الشهيد الثانى ، ص ٣٢٦.[٧] الفوائد الرجالية ، ج٣، ص٣٠١.[٨] تفاوت اين فرض با فرض اوّل، در وجود يا عدم وجود اجازه از كلينى است .[٩] در الكافى: الأنوار.[١٠] در الكافى: و الأعيان.[١١] در الكافى: أمر.[١٢] در الكافى: فإذا.[١٣] در الكافى: إذا.[١٤] التوحيد ، ص ٢٨٨. نيز ، ر . ك : الكافى ، ج١، ص٨٥.