صورت كتاب يا باب جداگانه اى نيامده است كه البته با توجّه به اخبارى گرى بيشتر مؤلّفان اين آثار، غير منتظره نمى رسد. امّا جالب توجّه اين كه پيشينيان كلينى، يعنى مؤلّفان سه كتاب ديگر از كتب اربعه حديثى شيعه هم به اين مسئله به صورت مستقل نپرداخته اند. بخش عمده اين توجّه، ناشى از زمانه اى است كه كلينى در آن زندگى كرد و كتاب الكافى تأليف نمود؛ دوره اى كه همه فرق و مذاهب، براى دفاع از خود، به مباحث علمى و كلامى روى آوردند و حتى طريقت هاى تصوّف كه بر سلوك و عمل تكيه داشتند تا نوشتار و گفتار، به تعليم علم و تدوين كتاب پرداختند. اين موضوع، يعنى تنوّع مذاهب و راهى كه هر يك نشان مى دادند، به عقيده كلينى، اغلب باعث گمراهى و كج روى بود. به همين دليل، مردمان زمانه، بر نادانى و آبادانى راه جهالت كوشا بودند. كلينى، علّت اين واقعيت را نا آگاهانه وارد شدن مردم در دين مى داند كه دينشان را به جاى قرآن و سنّت، از دهان مردم مى گيرند و نتيجه آن شد كه «بر مردم روزگار، كيش هاى باطل و مذاهب زشتى كه تمام شرايط كفر و شرك را دارد رخنه كرد». [١] اين احساس خطر از گمراهى مردم و منسوخ شدن اساس تعاليم اسلام، او را بر آن داشت تا با فراهم آوردن احاديث ائمّه عليهم السلام ـ كه به سرچشمه اصلى متّصل بودند ـ ، اين ميراث را در تلاطم حوادث زمانه و گوناگونى مذاهب، پاسبانى نمايد.

ب . نيازهاى درون مذهبى

همان گونه كه گفته شد، اماميه در اين زمان، وارد مرحله جديدى از حيات تاريخى شد كه بر خلاف گذشته، امام خود را در ظاهر نمى ديد. عموم به ايشان دسترسى نداشتند كه بتوانند جواب سؤال هاى خود را دريافت نمايند. ضمن اين كه ارتباط نوّاب با امام(عج) از يك سو و با توده شيعه از جانب ديگر، بسيار سخت و محدود صورت مى گرفت. پس ضرورى مى نمود كه ابتدا گفتار و سيره ائمّه پيشين عليهم السلام ـ كه تا

[١] الكافى، ترجمه: صادق حسن زاده، ج ١، ص ٢٣ و ٢٩.