است. ابوحاتم رازى، كتاب الاصلاح را در نقد آن نوشت و ابويعقوب سجستانى، شاگرد نسفى، كتاب النصرة را در دفاع آن نوشته است. [١] گروه ديگرى از نويسندگان اسماعيلى، داعيانى از خاندان بنوحماد بودند كه از رى به الجزيره و اطراف آن رفتند و آثارى مانند الحقّ النير، الحقّ المبين و كتاب بسم الله الرحمن الرحيم [٢] را نوشته اند.

د. طريقت هاى صوفى

تصوّف، بخش بزرگى از جريان فرهنگى و مذهبى تاريخ اسلام را شكل مى دهد كه از قرن اوّل هجرى آغاز شد و به تدريج در سراسر جهان اسلام گسترش يافت. نخستين مراكز حضور و ظهور صوفيان، عراق و خراسان بود و دو شهر بصره و بغداد، مهم ترين مراكز تجمّع شيوخ صوفى عراق بود كه بعد از يك دوره فترت، بار ديگر در اواخر سده سوم با ظهور جنيد در بغداد، و حضور سهل تسترى در بصره، تصوّف عراق به اوج رسيد. [٣]

١ . صوفيه عراق

در نيمه سده سوم، شخصيت سرى سقطى (م.٢٥١ ق)، بر فضاى تصوّف بغداد سايه افكنده بود. ويژگى روش وى، ميانه روى در رفتار و تبعيت از شريعت و احكام بود. شاخص اصلى اين شيوه، ابوالقاسم جنيد بن محمّد بن جنيد، ملقّب به «طاووس العلما» (٢٢٠ ـ ٢٩٨ق)، خواهرزاده سرى سقطى بود كه در جوانى فقه آموخت و در

[١] ابويعقوب اسحاق بن احمد سجزى يا سجستانى، ملقّب به دندان، در ٢٧١ق، متولّد شد و احتمالاً پس از ابوحاتم، دعوت اسماعيلى در رى را به عهده گرفت و پس از ٣٦١ق، فوت نمود. ديگر آثارش: اثبات النبوّة، الينابيع، اسس الدعوة، تأويل الشرايع، كشف المحجوب، الافتخار، تحفة المستجيبين و الموازين است كه برخى باقى مانده و به چاپ رسيده اند.[٢] الفهرست، ابن نديم، ص ٣٥٤.[٣] جستجو در تصوّف ايران، ص ١١٤.