مباحث عقلى، معارف قرآنى، تأويل آيات به شيوه اسماعيليه و ردّ مباحث كتاب المحصول نسفى اختصاص دارد. در اعلام النبوّة، ابوحاتم، به دفاع از جايگاه و ضرورت نبوّت و ردّ ديدگاه ملحدانه زكرياى رازى پرداخته است كه يكى از كتب مهم اسلامى در مبارزه با مخالفان نبوّت به شمار مى رود. امّا كتاب الزينة فى الكلمات الاسلامية العربية شامل بحث و بررسى نام ها و اصطلاحات اسلامى به كار رفته در زبان قرآن و احاديث است كه در واقع معجم اصطلاحات به شمار مى رود و مورد استفاده علماى همه فرق بوده است. بخش كوچكى از اين كتاب، به شناخت فرقه هاى اسلامى بويژه شيعه اختصاص يافته است. هر چند اين بخش، در مقايسه با ديگر كتب ملل و نحل كه در همين دوره نوشته شده اند، بسيار مختصر است، امّا به لحاظ شرح، تبيين و ريشه يابى نام ها و القاب فرق، در درجه اوّل اهميت قرار دارد. ضمن اين كه به نظر مى رسد قبل از آثار نوبختى و اشعرى قمى نوشته شده است و بى طرفى نويسنده هم در گزارش از فرق مختلف، قابل توجّه است. [١] ديگر نويسنده اسماعيلى اين دوره، ابوعبد اللّه محمّد بن احمد نسفى (م.ح٣٣٢ ق) است كه رهبرى اسماعيليان شرق را به عهده داشت و توانست امير نصر سامانى را به اين آيين متمايل نمايد. كتاب هاى اُصول الشرع كه كتاب فقهى بود، الدعوة المنجيه [٢] و المحصول، از آثار وى است. مشهورترين كتاب او المحصول مانند ديگر آثارش از بين رفته است، ولى برخى مطالب آن در الرياض كرمانى آمده است. او در اين كتاب، به دفاع از مهدويت محمّد بن اسماعيل و مخالفت با امامت فاطميه مصر پرداخته

[١] اين بخش از كتاب، با عنوان «گرايش ها و مذاهب اسلامى در سه قرن نخست هجرى» به فارسى ترجمه و در ١٣٨٢ ش، توسط مركز مطالعات و تحقيقات اديان و مذاهب به چاپ رسيده است كه اين اطّلاعات، از مقدّمه همين كتاب برداشت شده است.[٢] الفهرست، ابن نديم، ص ٣٥٤.