از آثار او است. [١] ولى مشهورترين عالم اين دسته از زيديه، ناصر كبير [٢] (م ٣٠٤ ق)، «اديب، شاعر، دانشمند و علّامه» [٣] بود. او در ابتدا با داعى كبير و برادرش محمّد كه او هم اديب و دانشمند بود، همراه بود و بعد از كشته شدن محمّد در ٢٧٨ق، به منطقه گيلان رفت و به تبليغ دين پرداخت. در ٣٠١ ق، به طبرستان برگشت و حكومت را به دست گرفت. [٤] امّا در اواخر عمر از كارهاى سياسى كناره گرفت و در مدرسه اى [٥] كه در آمل ساخته بود، به تدريس و تأليف مشغول شد. بنا به قول زيديه، وى حدود صد كتاب تأليف نموده است، امّا ابن نديم، تعداد معدودى را ديده و گزارش نموده است كه همه در فقه و احكام است. [٦] وى با نقد ديدگاه هاى يحيى الهادى، بيشتر مسائل مطروحه او را كه بر مبناى فقه ابوحنيفه بود، ردّ كرد [٧] و در عمل، موجب جدايى و تفاوت فقه زيديه طبرستان و زيديه يمن گرديد.

٣ . اسماعيليه

اين فرقه، معتقد به امامت پسر ارشد امام جعفر صادق عليه السلام به نام اسماعيل و پسرش محمّد هستند و بعد از مرگ محمّد، دو دسته شدند. اكثريت، مرگ او را انكار كردند و به عنوان مهدى و حتى آخرين پيامبر، منتظر رجعت او شدند كه اين گروه به قرامطه

[١] الفهرست، ابن نديم، ص ٣٦٠.[٢] او از سادات حسينى است و شجره كامل او، حسن بن على بن حسن بن زيد بن عمر الاشرف بن السجاد عليه السلام است و لقب ناصر، به فرزندان و احفادش نيز اطلاق شده است.[٣] الكامل فى التاريخ، ج ١٣، ص ٢٣.[٤] همان، ص ١٣٤؛ اخبار ائمّة الزيديّة، ص ٢٣ ـ ٢٤.[٥] اين مدرسه را به همراه مدرسه اى كه توسط حسن بن قاسم (داعى صغير) آن هم در طبرستان ساخته شد(تاريخ رويان، ص ٨٠ )، مى توان اوّلين مدارس در ايران عصر اسلامى دانست.[٦] الفهرست، ابن نديم، ص ٣٦٠.[٧] شجرة المباركة، ص ٢٥.