(م٢٨٣ق) را مى توان شاخص ترين مورّخ شيعى امامى اين دوره دانست كه آثار زيادى در محورهاى مورد توجّه شيعه نوشته است. [١] او كه در ابتدا، زيدى مذهب بود، با گرايش به اماميه، [٢] از معتقدان سرسخت آن شد ودر بيان عقايد خود تهوّر و ثبات قدم فراوانى نشان داد، به گونه اى كه وقتى كتاب المعرفة را در مناقب و مثالب نوشت و در كوفه روايت نمود، بزرگان او را از نشر آن بر حذر داشتند؛ امّا او سوگند ياد كرد كه آن را در غير شيعى ترين شهرهاى آن زمان ترويج نمايد و به همين منظور راهى اصفهان شد و كتاب هايش را در اين شهر روايت نمود و همان جا فوت كرد. از آثار متعدّد وى، تنها كتاب الغارات باقى مانده است كه در آن قتل و غارت معاويه و عمّالش در قلمرو حكومتى حضرت على عليه السلام بيان شده است. از ويژگى هاى اين كتاب، بى طرفى نويسنده و استفاده بيشتر از روايات اهل سنّت در تشريح وقايع است. اعتبار علمى الغارات موجب شده است كه به عنوان يكى از منابع اصلى مورد استفاده ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه، احمد برقى در المحاسن و شيخ كلينى در الكافى قرار گيرد.

٢ . زيديه

اين فرقه كه بعد از امام سجاد عليه السلام معتقد به امامت پسرش زيد (٧٩ ـ ١٢٢ق) هستند، بعد از او هر فاطمى اى را كه قيام به شمشير نمايد، امام مى دانند. به همين دليل، براى آنها امكان حضور چند امام در يك زمان امكان پذير است. امامان اين فرقه كه بيشتر از سادات حسنى بودند، در اين دوره با فعاليت سياسى و نظامى گسترده، موفّق به تشكيل دو حكومت شدند و در كنار آن، مبانى كلام و فقه مذهب خود را تدوين و تبيين نمودند. از آن جا كه زيديه، به شرط عالم بودن امام بسيار توجّه داشتند، اغلب

[١] تعداد اين آثار را تا پنجاه كتاب نوشته اند كه از جمله آنها: المغازى، السقيفة، الردّة، كتاب صفين، الجمل، مقتل عثمان، بيعة امير المؤمنين و... است (الفهرست، طوسى، ص ٣٧؛ معالم العلماء، ص ٣ ـ ٤) .[٢] الفهرست، طوسى، ص ٥ .