علماى شيعه، مانند سفرا، در اين زمان، اثبات ولادت و وجود امام دوازدهم بود كه آنها را وادار به تأليف كتاب هايى در اين زمينه كرد كه كتاب الأوصياء اثر على بن محمّد الصمرى (م ٢٨٠ ق) در بيان دلايل ولادت امام قابل توجّه است. اين دوره، بخصوص دهه هاى گذار از سده سوم به چهارم، برهه اى خاص در كلام اماميه است كه انبوهى از تأليفات در مباحث امامت، از سوى متكلّمان در مراكز علمى عراق و ايران به چشم مى آيد و در اين ميان مكتب بنى نوبخت و در رأس آن ابوسهل اسماعيل بن على نوبختى (م ٣١٢ ق) توانست يك نظام فراگير كلامى عرضه كند كه بر پاسخگويى بر حملات متكلّمان مخالف، استوار بود. ابوسهل خود مجالس علمى تشكيل مى داد و با متكلّمان فرق مختلف به بحث و مناظره مى پرداخت كه از جمله مناظرات او با ابوعلى جبايى معتزلى و ثابت بن قره است. [١] او تعاليم مذهب شيعه را در كالبد يك نظام كلامى، مدوّن ساخت كه از نظر زبان گفتار، تعريف و استدلال، با نظام معتزله آن روز هماهنگى داشت تا حدّى كه برخى او را از بزرگان اعتزال مى دانستند. [٢] امّا در مسئله امامت كه شاخصه تمايز اماميه است، و مسئله منزلت مرتكب كبيره، ديدگاهى متفاوت از معتزله دارد و عقايد خاص امامى را بيان مى كند. با توجّه به جايگاهى بالايى كه بين اماميه داشت، شلمغانى سعى كرد او را با خود همراه نمايد امّا ابوسهل ضمن ردّ اين درخواست، بى اساس بودن ادعاهاى او را بر ملا نمود. نوبختى آثار زيادى در موضوع امامت و ردّ بر مخالفان نوشته است. مانند الاستيفا فى الامامة، التنبيه فى الامامة، الردّ على الغلات و الردّ على الطاطرى فى الامامة. [٣] ابن نديم،

[١] الفهرست، طوسى، ص ٤٩.[٢] الشافى فى الإمامة، ج ١، ص ٩٧.[٣] از ديگر آثار او عبارت اند از: الردّ على عيسى بن ابان فى اللباس، نقض رسالة الشافعى، الردّ على من قال المخلوق، ابطال القياس، نقض كتاب نقض اجتهاد الرأى على ابن الراوندى و... (الفهرست، ابن نديم، ص ٣٣١ ؛ الفهرست، طوسى، ٤٩ و ٥٠).