نهايت سه عنوان اماميه، زيديه و اسماعيليه به مثابه سرشاخه ديگر مذاهب قرار گرفتند. دوره هفتاد ساله مورد نظر، اگر نگوييم مهم ترين، حداقل يكى از شاخص ترين نقاط عطف در روند عقيدتى، كلامى و سياسى و در كل سير تاريخى اين سه فرقه به حساب مى آيد.

١ . اماميه

اين عنوانى است براى تمام فرقى كه به امامت بلا فصل على عليه السلام و فرزندانش معتقد هستند [١] و اغلب توسط مخالفان، «رافضيه» خوانده شده اند. [٢] در طى سال هاى قبل از اين، بعد از فوت هر يك از ائمّه بويژه از امام صادق عليه السلام به بعد، گروهى، از بدنه اصلى اماميه جدا شدند و فرقه هاى كوچك و بزرگى تشكيل دادند. اين روند، در آغاز غيبت امام دوازدهم(عج) به اوج رسيد، امّا در طول دوره هفتاد ساله غيبت صغرا، كاهش و حتى مى توان گفت به پايان رسيد. بدين معنا كه با فوت امام حسن عسكرى عليه السلام در ٢٦٠ ق، در مورد ماهيّت امام بعدى، ديدگاه هاى مختلفى توسط شيعيان ارائه و پيگرى گرديد كه به شكل گيرى فرق و مذاهب متعددى ـ حدود يازده تا پانزده فرقه ـ انجاميد [٣] و مى توان عقايد همه آنها را پيرامون پنج ديدگاه عمده دسته بندى كرد. دسته اوّل «عسكريه» كه شامل سه گروه بودند: عده اى معتقد شدند امام حسن عسكرى عليه السلام از دنيا نرفته و در پرده غيبت به سر مى برد. [٤] برخى گفتند كه آن امام، رحلت كرده است؛ امّا بعد از مدتى دوباره بر مى گردد و يا اين كه برگشته و اكنون پنهان است و او قائم مهدى خواهد بود. [٥] گروهى هم رحلت

[١] همان، ص ٦٧.[٢] اشعرى مى نويسد: «دومين گروه از شيعه، رافضيان يا اماميه اند كه به خاطر انكار جانشينى ابوبكر و عمر، از سوى اهل سنّت به اين نام خوانده شده اند» (مقالات الاسلاميين، ص ١٨).[٣] اشعرى قمى، تعداد آن را پانزده ، نوبختى و شيخ مفيد، چهارده و شهرستانى، پانزده فرقه نوشته اند.[٤] الزينة، ص ١٢٧؛ المقالات و الفرق، ص ١٨٧.[٥] المقالات و الفرق، ص ١٨٨.