او «فقه مالك را بسط و انتشار داد و بر آن، اقامه حجّت كرد و كتاب ها در آن تأليف نمود و مردم را به آن دعوت كرد». [١] از جمله آثار وى كه حدود ٣٢ كتاب كوچك و بزرگ را شامل مى شده است، [٢] احكام القرآن، المبسوط فى شواهد الموطّأ، [٣] الردّ على محمّد بن حسن، حجاج القرآن، الردّ على الشافعى فى مسئلة الخمس و غيره، المبسوط فى الفقه و ... است. [٤] پسر برادر وى، ابواسحاق ابراهيم بن حمّاد (٣٢٣ ـ ٢٤٠ق)، از علماى اين مذهب بود و كتاب هايى مثل الرّد على الشافعى، دلائل النبوّة و الجنائز را نوشت.

٣ . شافعيه

مؤسّس اين مذهب فقهى، ابوعبد اللّه محمّد بن ادريس هاشمى (١٥٠ ـ ٢٠٤ق)، ابتدا بر مذهب مالك بود ولى در نهايت شيوه اى جداگانه در فقه انتخاب كرد كه مابين مذهب حنفى و مالكى محسوب مى شود. مشهورترين اثر او، كتاب الاُمّ در فقه است. [٥] در اجتهاد، به كتاب، سنّت ،اجماع و قياس قائل بود امّا استحسان ابوحنيفه و مسائل مرسله مالك را ردّ كرد. در كلام نيز پيرو ابوالحسن اشعرى بود و در سده هاى بعدى، شافعى مذهبان، همه اشعرى مسلك شدند. ابوعبد اللّه شافعى در مقايسه با ديگر رهبران مذهبى اهل سنّت، بيشترين نزديكى و احترام را نسبت به شيعه داشته است به گونه اى كه ابن نديم مى گويد او «در تشيّع، شدّتى نشان مى داد». [٦] هر چند اين امر تا حدّى مى تواند ناشى از خاستگاه قومى او (هاشمى بودن)

[١] الفهرست، ابن نديم، ص ٣٧٠.[٢] ر. ك: الامام ابو اسحاق اسماعيل، ص ٢٣ ـ ٢٦.[٣] الموطّأ، مشهورترين اثر مالك بن انس در علم حديث است كه به درخواست منصور عباسى نوشته شده است.[٤] وى در مذهب خود، سرسخت بود و با مخالفان به شدّت برخورد مى نمود. از جمله داوود بن على را به علّت بدعتى كه در قياس مطرح نمود، از بغداد به بصره تبعيد نمود (الامام ابو اسحاق اسماعيل، ص ١٣).[٥] فرهنگ فرق اسلامى، ص ٢٤٩.[٦] الفهرست، ابن نديم، ص ٣٧٠.