مى پرسد ، امام عليه السلام انگشتانش را به هم قلّاب مى كند و مى فرمايد : هِىَ مَحبوكَةٌ إلَى الأَرضِ . آسمان [ بدين گونه ] به زمين ، تنيده شده است . حسين بن خالد مجدّدا سؤال مى كند كه : چگونه به زمين تنيده شده است ، در صورتى كه خداوند مى فرمايد : «رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ؛ آسمان ها را بدون ستون هايى كه آنها را ببينيد ، بر افراشت» ؟ امام عليه السلام در پاسخ مى فرمايد : سُبحانَ اللّهِ ! ألَيسَ اللّهُ يَقولُ : «بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا» . سبحان اللّه ! مگر خدا نمى فرمايد : «بدون ستون هايى كه آنها را ببينيد» ؟! حسين پاسخ مى دهد : آرى . امام عليه السلام مى فرمايد : ثَمَّ عَمَدٌ وَ لكِن لا تَرَونَها . [١] آن جا ستون هايى وجود دارد ؛ امّا شما آنها را نمى بينيد .

ارزيابى رواياتى كه تكيه گاه زمين را شاخ گاو يا شانه ماهى مى دانند

بر خلاف متونى كه بدانها اشارت رفت ، در مصادر حديثىِ شيعه[٢] و اهل سنّت [٣] رواياتى ديده مى شوند كه تكيه گاه زمين را شاخ گاو يا شانه ماهى مى دانند . در ارزيابى اجمالى اين روايات ، چند نكته قابل توجّه است : يك . سند اين روايات ، به استثناى دو روايت، [٤] معتبر نيست ؛ بلكه شمارى از آنها

[١] ر . ك : تفسير القمّى : ج ٢ ص ٣٢٨ . [٢] ر . ك : بحار الأنوار : ج ٦٠ ص ٧٨ ـ ٩٥ ح ١ ـ ٣ و ١٠ و ٣٠ . [٣] ر . ك : الدرّ المنثور : ج ٨ ص ٢١٠ ـ ٢١٢ . [٤] الكافى : ج ٨ ص ٨٩ ح ٥٥ و ص ١٥٢ ح ١٤٣ .