نهاية المرام في عـلم الكــلام
(١)
٣ ص
(٢)
٤ ص
(٣)
١٥ ص
(٤)
١٥ ص
(٥)
٨١ ص
(٦)
٩٦ ص
(٧)
١٢٨ ص
(٨)
١٣٤ ص
(٩)
١٣٥ ص
(١٠)
١٣٦ ص
(١١)
١٨٤ ص
(١٢)
١٨٤ ص
(١٣)
١٨٩ ص
(١٤)
٢١٠ ص
(١٥)
٢٢٣ ص
(١٦)
٢٣٥ ص
(١٧)
٢٤٧ ص
(١٨)
٢٥٦ ص
(١٩)
٢٦١ ص
(٢٠)
٢٦١ ص
(٢١)
٢٦٢ ص
(٢٢)
٢٦٢ ص
(٢٣)
٢٦٤ ص
(٢٤)
٢٨٧ ص
(٢٥)
٢٩١ ص
(٢٦)
٢٩٥ ص
(٢٧)
٢٩٨ ص
(٢٨)
٣٠١ ص
(٢٩)
٣٠٢ ص
(٣٠)
٣٠٤ ص
(٣١)
٣٠٩ ص
(٣٢)
٣١٩ ص
(٣٣)
٣١٩ ص
(٣٤)
٣١٩ ص
(٣٥)
٣٢٢ ص
(٣٦)
٣٢٤ ص
(٣٧)
٣٢٥ ص
(٣٨)
٣٢٥ ص
(٣٩)
٣٣١ ص
(٤٠)
٣٣٣ ص
(٤١)
٣٣٨ ص
(٤٢)
٣٤٢ ص
(٤٣)
٣٤٨ ص
(٤٤)
٣٤٩ ص
(٤٥)
٣٥٠ ص
(٤٦)
٣٥٧ ص
(٤٧)
٣٦٢ ص
(٤٨)
٣٦٩ ص
(٤٩)
٣٦٩ ص
(٥٠)
٣٨٠ ص
(٥١)
٣٩٧ ص
(٥٢)
٣٩٩ ص
(٥٣)
٤١٠ ص
(٥٤)
٤١٨ ص
(٥٥)
٤٢٢ ص
(٥٦)
٤٢٧ ص
(٥٧)
٤٢٧ ص
(٥٨)
٤٢٧ ص
(٥٩)
٤٣١ ص
(٦٠)
٤٣٤ ص
(٦١)
٤٣٦ ص
(٦٢)
٤٣٦ ص
(٦٣)
٤٤٠ ص
(٦٤)
٤٤١ ص
(٦٥)
٤٤٢ ص
(٦٦)
٤٤٣ ص
(٦٧)
٤٤٥ ص
(٦٨)
٤٤٨ ص
(٦٩)
٤٤٨ ص
(٧٠)
٤٤٩ ص
(٧١)
٤٥١ ص
(٧٢)
٤٥٢ ص
(٧٣)
٤٥٣ ص
(٧٤)
٤٥٥ ص
(٧٥)
٤٥٧ ص
(٧٦)
٤٥٧ ص
(٧٧)
٤٦٥ ص
(٧٨)
٤٦٨ ص
(٧٩)
٤٦٩ ص
(٨٠)
٤٧٥ ص
(٨١)
٤٧٩ ص
(٨٢)
٤٧٩ ص
(٨٣)
٤٨٠ ص
(٨٤)
٤٨١ ص
(٨٥)
٤٨٤ ص
(٨٦)
٤٨٥ ص
(٨٧)
٤٩٠ ص
(٨٨)
٥٢٩ ص
(٨٩)
٥٣٥ ص
(٩٠)
٥٣٧ ص
(٩١)
٥٤٢ ص
(٩٢)
٥٥٥ ص
(٩٣)
٥٥٧ ص
(٩٤)
٥٥٩ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص
٥٥٨ ص
٥٥٩ ص
٥٦٠ ص
٥٦١ ص
٥٦٢ ص
٥٦٣ ص
٥٦٤ ص
٥٦٥ ص
٥٦٦ ص
٥٦٧ ص
٥٦٨ ص
٥٦٩ ص
٥٧٠ ص
٥٧١ ص
٥٧٢ ص
٥٧٣ ص
٥٧٤ ص
نهاية المرام في عـلم الكــلام - العلامة الحلي - الصفحة ٩٧
عبارة عن السماء و الأرض و ما بينهما [١]، و على كلا التفسيرين فانّه قد اشتمل على كثرة بالضرورة، و لا شيء من واجب الوجود بمشتمل على كثرة، و إلّا لكانت متشاركة في الوجوب و متباينة بخصوصياتها و ما به الاشتراك غير ما به الامتياز، فوجوب كلّ واحد منها مغاير لنفسه [٢]، فإمّا أن تكون بين وجوبه و تعينه ملازمة أو لا، فإن كان التعين مقتضيا للوجوب كان الوجوب معلولا، فيكون ممكنا، إنّما يوجد عند صيرورته واجبا بعلته، فإذا كانت علّته واجبة، فلو كان وجوب تلك الأشياء معلولا لتلك التعينات لكانت تلك التعينات واجبة قبل كونها واجبة، و يتسلسل، أو يكون الوجوب مقتضيا للتعين، فكلّ واجب فهو ذلك المتعين فما ليس بذلك المتعين لا يكون واجبا، فلا يتعدد الواجب. و إن لم تكن بينهما [٣] ملازمة لم يمكن اجتماعهما إلّا لعلّة مغايرة، فكلّ واحد من تلك الأشياء متعلقة بآخر فيكون ممكنا، فكلّ واحد منها ممكن. فالأمور الكثيرة لا تكون واجبة، و العالم ليس بواجب لذاته، فهو ممكن.
الوجه الثاني: وجود العالم زائد على ماهيته، فهو ممكن.
أمّا الصغرى، فلانفكاكهما في التصور. و لاشتراكها في الوجود و تباينتها بالماهية، فتغايرا.
أمّا الاشتراك في الوجود:
[١] و اختلفوا في التفسير الثاني، فقال بعض: يراد به جملة ما يعقل و ما لا يعقل في السماوات و الأرض و ما بينهما. و قال بعض آخر: يراد به ما يعقل خاصة، فالعالمون هم الملائكة و الجن و الإنس، واحدهم عالم.
و قد يطلق لفظ العالم بالمعنى العام على جميع ما هو موجود في الزمان و المكان، أو على كلّ ما وجوده ليس بذاته من حيث هو كل. راجع الشرفي، شرح الأساس الكبير ١: ٢٨١؛ صليبا، تاريخ الفلسفة العربية: ٢٢٩ (مسألة قدم العالم).
[٢] نهاية العقول: «لتعينه».
[٣] أي بين الوجوب و التعين.