قرآن در قرآن - فرقانی حیدری - الصفحة ٢٦
دراين تقسيم، آيات محكم آياتى هستندكه معناى روشنى دارند و نمىتوان معانى ديگرى از آنها نتيجه گرفت. اين آيات «امّ الكتاب»- يعنى: آيات مادر- هستند؛ يعنى: درست همانگونه كه طفل به مادر رجوع مىكند و مادر، مرجع فرزند است يا شهرهاى بزرگ- امّالقرى- مرجع شهرهاى كوچكتر محسوب مىشوند، آيات محكم نيز مرجع آيات متشابه مىباشند و براى درك مدلول و مفهوم درست آنها، بايد از آيات محكم كمك گرفت.
آيات متشابه نيز، آياتى هستند كه بر چند معنا قابل حمل مىباشند. آيات متشابه بيشتر درباره امور معنوى است. اين امور با الفاظ قابل بيان نيستند، ولى چون زبان قرآن همين زبان بشرى است، از اين رو، آن موضوعات لطيف و معنوى با عباراتى بيان شدهاند كه بشر براى موضوعات مادى وضع كرده است و همين امر سبب شده كه برخى در فهم آنها اشتباه كنند. براى جلوگيرى از فهم نادرست اين آيات، بايد از آيات محكم كمك گرفته شود؛ در غير اين صورت، احتمال گمراهى وجود خواهد داشت.
بهعنوان مثال، قرآن مىخواهد از حقيقتى كه واقعيت آن درك محضر الهى است، نام ببرد. بههمين جهت، اين معنا را در قالب الفاظ ذيل ريخته و فرموده است:
«وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ الى رَبِّها ناظِرَةٌ» «١» در آن روز، چهرههايى خرّم و شاداب است. آنها به پروردگار خود نظر مىكنند.
قرآن براى بيان مطلب مورد نظر، لفظ «نظر» را به كار برده است؛ زيرا لفظ مناسبترى براى اداى مقصود، وجود ندارد. اما اين لفظ نبايد ما را به اشتباه بيندازد؛ زيرا در آيات ديگر، كه از آيات محكم قرآن مجيد است، نظر به خداوند به شكل نظر كردن به اجسام مادى نفى شده؛ مانند:
«لا تُدْرِكُهُ الْابْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْابْصارَ» «٢» هيچ چشمى او را درك نمىكند، ولى او ديدگان را درمىيابد. «٣»