مجارى فرهنگى دولت و پالايش ارتش را خواستار شد و اعلام كرد: «بايد اين كشور همه چيزش عوض شود تا روى اصلاح به خودش ببيند، وگرنه فاتحه آن را بايد خواند.»[١]

او همچنين در اولين اعلاميه مبارزاتى خود به تاريخ ١٥/ ٢/ ١٣٢٣ ضمن فراخواندن مسلمانان به «قيام براى خدا»، به انتقاد از وضع موجود پرداخت.

ايشان طى سال‌هاى بعد- هرچند تلويحاً- از برخى اقدامات شاه انتقاد مى‌كرد، اما در مجموع با توجه به مواضع آيت‌الله بروجردى به‌عنوان مرجعيت مذهبى، عمدتاً نظاره‌گر اوضاع بود. وى در اين دوران يكى از مشاوران و حاميان آيت‌الله بروجردى به‌شمار مى‌رفت.

يكى ديگر از مسائل مهم اين سال‌ها، نهضت ملى شدن نفت است كه بر تجربه تاريخى امام‌خمينى تأثير نهاد. البته موضع صريحى از امام درخصوص نهضت ملى نفت وجود ندارد، اما موضع اصلى وى كه تمايل به حذف سلطنت محمدرضا شاه در كشور بود، ديده مى‌شود. پس از كودتاى ٢٨ مرداد ١٣٣٢ امام براى جلوگيرى از اعدام فداييان اسلام، شخصاً به سه نفر از رجال كشور (قائم‌مقام رفيع، بهبهانى و صدرالأشراف) نامه نوشت و از آنها خواست مانع اين امر شوند.[٢] به نظر برخى تحليلگران، امام احساس مى‌كرد اعدام نواب صفوى به معناى انتقام از روحانيت سياسى و مبارز است و چه بسا اين اعدام سرآغاز اعدام‌هاى ديگر گردد.[٣]

امام در سال ١٣٣٢ در درس خارج فقه و با رسيدن به بحث تقيه، رساله‌اى مستقل و كم‌حجم دراين‌باره تأليف كرد كه در آن ضمن اشاره به معناى اصلى تقيه كه تا حدودى مغاير با معناى رايج و مصطلح آن در ميان خواص و عوام بود، تأكيد كرد كه تقيه براى حفظ دين است، نه محو آن.[٤] بر اين اساس، امام خواستار پرهيز از تقيه در مقابل اقدامات اسلام‌ستيزانه رژيم شد.

امام‌خمينى در اين دوران اولين كلاس درس خارج فقه خود را با دانشجويان معدودى كه خود در زمره علما و مدرسان حوزه بودند، تشكيل داد؛ كسانى‌كه سال‌ها بعد همراه با تعدادى‌

[١]. همان، ص ٢٧٦ و ٢٧٧.

[٢]. اميررضا ستوده،« مصاحبه با آيت‌الله جعفر سبحانى»، پابه‌پاى آفتاب: گفته‌ها و ناگفته‌ها از زندگى امام‌خمينى، ج ٤، ص ١٩٩.

[٣]. محمدحسن رجبى، زندگينامه سياسى امام‌خمينى، ص ٢٣٧.

[٤]. همان، ص ٢٣٩.