مباحث علمى دينى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٧٣ - مطلب پنجم

نه از مخالفت فتواى جمعى هراسى بدل راه مى‌دهند و نه غرور، آنان را به پندارهاى ظنى وادار بفتواى مخالف مى‌نمايد، ليكن اين تعادل از خود مراحلى دارد، و روان‌شناسى افراد تا آخر عمر براى آنان باقى مى ماند، جمعى تا آخر بهر نحوى كه شده غالبا نظر مشهور را مى‌پذيرند و بسيار كم با آنها به مخالفت برمى‌خيزند، و جمعى در اظهار نظر و حتى فتوى دادن بسيار بى‌باكند و اين موضوع قابل اصلاح كامل نيست، چون هر كس خود را در خط اعتدال مى‌داند و بقيه را به افراط و تفريط نسبت ميدهد بارى اعتدال، تعريف روشن و مسلمى ندارد تا كسى را به آن ملزم نمود.

ولى اگر كارشناسان مجرب در حوزه‌هاى علمى موظف شوند با خارج خوانان رونده بسوى اجتهاد، هفته يكبار يا دو هفته بعد صحبت كنند و در ضمن ارائه تجربيات خود با آنان صحبت‌هاى متنوعى در مورد روشها، بنمايند احتمالا حدود اعتدال تا حدى محفوظ بماند. حداقل اگر در اظهار نظريات خود محافظه‌كارى نكنند در مقام عمل و يا فتوى تا حد معقولى، اعتدال و يا احتياط را مراعات كنند، ولى بعضى از مجتهدين آنقدر احتياط مى‌كنند كه عرصه زندگانى را بر مقلدين خود تنگ مى‌كنند، احتياطهاى واجب و غير واجب عروه الوثقى و بعضى از كتب فتوا بسيار زياد است كه كار خوبى نيست و اگر آن مسايل مورد ابتلاى خود صاحبان آن كتب قرار مى‌گرفت معلوم نبود چه مقدار به آنها توجه مى‌كردند آيت اللّه بروجردى كه من در دوره‌