مباحث علمى دينى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٦٣ - زمان و مكان در مورد واجب الوجود

شود، ولى اين سئوال باقيست كه محل مشغول به اجرام و كهكشانها در حسين اشغال اگر فضا نباشد چه نام دارد؟ و سئوال تنها از مجرد نام و اصطلاحات نيست كه بحث در معنى و واقعيت آنست.

زمان و مكان در مورد واجب الوجود

از ديدگاه كلى عقلى، زمان و مكان را مى‌شود به اين دليل از واجب الوجود مجرد، نفى كنيم كه اگر اين دو- زمان و مكان- واجب الوجود فرض گردد- كه بعضى از فلاسفه در مورد عنصر زمان آنرا ادعا كرده- براهين توحيد آنرا ابطال مى‌كند، و اگر ممكن الوجود باشد. قهرا مخلوق و حادث و محدود و قائم به اراده خداوند قديم و لا يتناهى مى‌گردد. بنابر اين خداوند زمانى و مكانى نيست. ولى اين بيان كلى و عقلى مى‌باشد و چيزى از آن در مورد حقيقت زمان و مكان بدست نمى‌آيد، و ثانيا منحصر به فرض موجود بودن اين دو عنصر در خارج است، و چنانچه آن دو را دو بعد موهوم و حداقل غير موجود خارجى بدانيم، برهان مذكور از كار مى‌افتد و بدرد نمى‌خورد، مگر اينكه بگوئيم انتفاى امر عدمى از وجود لا يتناهى واجب الوجود روشن است، درست است كه چيزى بر واجب الوجود لا يتناهى احاطه ندارد، ولى اين هم درست كه واجب الوجود با همه موجودات امكانى معيت قيومى دارد. پس اشكالى ندارد كه با زمان و مكان هم معيت قيومى داشته باشد، ولى در ازل موجود امكانى تحقق ندارد، و فرض وجودى بودن آنها بدلايل توحيد دفع مى‌شود و قيوميت با موهوم و متوهم رابطه‌اى ندارد.