روش جديد اخلاق اسلامى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١١٨ - ١٢ - حالات دل يا قلب

نفس نسبت به حواس ظاهرى و باطنى و اعضاى بدن كه بوجود آورنده افعال است دو حالت متفاوت دارد: از يك طرف حالت عليت و تأثير را دارد. زيرا تمامى ادراكات و حركات، اثر نفس است چون توسط حواس و اعضاء تحقق مى‌گيرد. و از جانب ديگر ادراكات و افعال آدمى بر نفس و ملكات او تأثير دارد، و مراتب و درجات زياد حيرت‌آور نفوس در سلسله صعودى (خير البريى و بهترين مخلوقات) و نزولى (شر البريى و بدترين مخلوقات) جز از همين ادراكات و افعال از جاى ديگر محقق و مشخص نمى‌شود.

بهر حال مناسب است در اينجا به بعضى از حالات نفس و قلب از نظر قرآن مجيد براى اطلاع خوانندگان عزيز اشاره شود.

شواهدى در قرآن مجيد وجود دارد كه مراد از قلب (دل) نفس ناطقه است.[١] هر چند دلالت بعضى از آيات مربوطه خالى از تأمل واشكال نيست.[٢] و اينكه چرا نفس بلفظ قلب اراده شود و چه مناسبتى بين اين دو است؟ درست معلوم نيست. در زبان فارسى لفظ دل همانگونه كه بر قطعه گوشتى كه كارش تلمبه زدن و تصفيه خون است اطلاق مى‌شود بر جوهر باطنى انسان كه مخزن حب و

[١] - اين بحث بطور مبسوطى در فوايد دمشقيه كه در تفسير موضوعى قرآن مجيد تأليف شده بيان گرديده است.

[٢] - مثلًا در سوره حج آيه ٤٦ مى‌خوانيم.« فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ.»