از رسالۀ ذهبیّه، سه نسخۀ کهن‌تر از نگارش مرحوم محقّق کرکی تاکنون یافت شده است؛ ولی بعد از نگارش ایشان، نسخه‌های این کتاب فراوان شده‌اند.[١] اکنون به توصیف سه نسخۀ نخست می‌پردازیم:

١. نسخۀ کتابخانۀ فاتح ترکیه: کهن‌ترین نسخۀ موجود از رسالۀ ذهبیّه، ترجمۀ فارسی رسالۀ ذهبیّه به قلم حسن بن ابراهیم سلماسی در سال ٦١٤ ق، است که نشان دهندۀ وجود نسخۀ عربی این کتاب، قبل از این تاریخ است. این نسخه به شمارۀ ٤/٥٢٩٧ ثبت شده و تمام آن به همراه مقدّمۀ توصیفی به چاپ رسیده است.[٢] نسخه‌ای دیگر از همین ترجمه در کتابخانۀ بغداد وهبی ترکیه به شمارۀ ٩/١٤٨٨ نگهداری می‌شود.

٢. نسخۀ کتابخانۀ آیة الله حکیم عراق: کهن‌ترین نسخۀ عربی رسالۀ ذهبیّه است که در ذی‌حجّۀ سال ٧١٥ ق، نگارش شده است. این نسخه به خط عبد الرحمان، معروف به ابو بکر بن عبد الله کرخی است و در کتابخانۀ عمومی آیة الله حکیم در نجف اشرف به شمارۀ ٢٣٧ نگهداری می‌شود. این نسخه، دارای سند است؛ ولی متن آن، قدری اضطراب دارد و دقّت شایسته‌ای در آن به چشم نمی‌خورد.[٣]

٣. نسخۀ کتابخانۀ اسکوریال اسپانیا: تاریخ دقیق کتابت آن معلوم نیست؛ ولی
به عقیدۀ برخی کارشناسان و با توجّه به خط و علائم نگارشی آن در سده‌های هفتم یا هشتم هجری نگارش شده است. این نسخه در ضمن مجموعه‌ای، به شمارۀ ٧٠٧ ثبت شده است.[٤]

ارزیابی صحت انتساب رساله به امام

برای ارزیابی صحت انتساب رسالۀ ذهبیّه موجود به امام رضا٧، بررسی دقیق سند و متن آن ضروری است.

١. بررسی اسناد

ارزیابی سندیِ رسالۀ ذهبیّه، نیازمند شناخت کامل طُرُق و بررسی رجالی افراد واقع در اسناد آن است. علاّمۀ مجلسی گزارش نسبتاً جامعی از مجموعۀ اسناد فراهم آورده است.[٥] برخی از گزارش‌های موجود از رسالۀ ذهبیّه، از جمله گزارش مرحوم محقّق کرکی، مرسل است. تمامی گزارش‌های مرسل و مسند هم در نهایت، به یک نفر، یعنی محمّد بن جمهور عمّی منتهی می‌شود.

مشکل اصلی در میزان اعتبار سند نیز راویِ اوّل آن یعنی محمّد بن جمهور

[١]. بحار الأنوار، ج١، ص١١.

[٢]. همان، ج١، ص٣٠.

[٣]. ر.ک: فهرستگان نسخه‌های خطّی حدیث و علوم حدیث شیعه، ج٤، ص٧٣ - ٧٥.

[٤]. ر.ک: «رساله ذهبیه (در علم طب) منسوب به حضرت رضا٧».

[٥]. فهرست عکسی کتابخانۀ آیة الله مرعشی، ج٣، ص١٦٦.