من العذاب و لهم عذاب ألیم»،[١] و از ابن عباس پرسید: اگر كسی در برابر كاری كه
انجام داده شادمان گردد و به خاطر كاری كه انجام نداده علاقه‌مند به ستایش دیگران باشد، در روز قیامت دچار عذاب الهی شود. پس باید همه ما در قیامت به عذاب
الهی دچار گردیم؛ چرا كه تمام ما مردم در چنین حالت روانی به سر می‌بریم؟ ابن عباس در پاسخ گفت:

پیامبر اكرم٩ در باره موضوعی از اهل كتاب (یهود) سؤال نمود. آنان حقیقت راكتمان كرده وپاسخی دیگر به آن حضرت دادند وچنان وانمود كردند كه پاسخی صحیح داده‌اند و می‌خواستند از این طریق، ستایش پیامبر و مسلمانان را به خود جلب كنند. و سخت شادمان بودند كه آن حضرت را قانع نموده و كاری را كه انجام ندادند، انجام شده جلوه داده‌اند و مورد ستایش هم واقع شده‌اند، لذا آیه در مقام افشای رفتار منافقانه آنان نازل گردید.[٢]

گفته شده ابن عباس از طریق بیان سبب نزول و خصوصیت سبب، اشكال و ابهامی را كه از نصّ ممكن بود به ذهن خطور كند _ همان گونه كه برای مروان اشكال ایجاد شده بود _ تبیین نموده است. البته عموم لفظ را نیز نادیده نگرفته است.

سیوطی نوشته است:

عموم لفظ بر ابن عباس مخفی نبوده، ولی وی توضیح داده كه از لفظ عام آیه، افراد خاصی كه گروهی از اهل كتاب با ویژگی‌های خاص بودند، مد نظر است.[٣]

به نظر می‌رسد توجه به سبب نزول آیه را در معنای خود محدود کرده است. گروهی در شأن نزول این آیه نوشته‌اند:

هنگامی كه رسول اكرم٩ برای جنگ خارج می‌شد، بعضی از منافقین تخلّف می‌كردند و آن گاه كه رسول خدا٩ بر می‌گشت، عذر می‌خواستند و سوگند می‌خوردند و دوست داشتند مورد مدح قرار گیرند. پس این آیه نازل شد.[٤]

حال، پرسش این است كه آیا واقعاً فهم درست آیه در گرو آگاهی از اخبار سبب نزول است؟ آیا فهم نادرستی كه گزارش شده، لزوماً ناشی از عدم آگاهی از سبب نزول بوده یا نگاه غلط ونادرست به مفاد ظاهری آیه، باعث چنین توهمی شده است، یا اشکال وارد شده منشأ دیگری دارد؟

در این كه آیه در مورد نزول خود ناظر به جمع و گروه خاصی بوده كه منشأ

[١]. اسباب النزول، ص٤١.

[٢]. مجمع البیان، ج٦، ص١٩١.

[٣]. احکام القرآن، ج١، ص٦٢.

[٤]. تفسیر الطبری، ج١، ص٣٩٩ - ٤٠٠.