از غیر معتبر نیز مهم و ضروری است. لزوم بررسی سندی و متنی روایات احکام از گذشته مورد توجه فقها بوده است و اخیراً نگاه نقادانه به روایات تفسیری و سایر روایات و اخبار نیز مورد توجه بسیاری از محققان قرار گرفته است. یکی دیگر از این حوزه‌ها، شناخت صحت و سقم اخبار و روایاتی است که بر فرهنگ جامعه تأثیر گذار است که روایات بیانگر مناقب و مثالب اقوام و بلاد، بخشی از آن است. در این نوشتار، در پی آنیم که به بررسی روایات مربوط به فضایل شهر قم و قمیان بپردازیم؛ روایاتی که هر از چند گاهی بر روی پرده نوشته‌ها در حرم حضرت معصومه٣ دیده می‌شود و برخی نیز اقدام به جمع آوری کتب چهل حدیث برای فضیلت قم نموده‌اند و گاه یک روایت را دو تا سه بار تقطیع کرده و آن را دو یا سه روایت مستقل نموده‌اند؛ امری که این تصور را بر می‌انگیزد که روایات مربوط به فضایل قم فراوان و در نتیجه غیر قابل انکار است.

قم

طبق برخی شواهد و مدارك تاریخی، شهر قم پیش از ظهور اسلام وجود داشته و از شهرهای آباد ایران بوده است و بنای آن را به تهمورث نسبت داده‌اند. در مقابل، بسیاری از مورخان آن را یك شهر تازه‌ساز و از آثار قرن اول هجری می‌دانند. قدیمی‌ترین منبعی كه قم را از شهرهای مستحدثه اسلامی معرفی كرده، سفرنامه منسوب به ابی‌دلف است.[١] این منطقه را در«دوران باستان» براوستان می‌گفتند و حوزه روستایی آن، كُمیدان و مركز روستا را به نام «كُم» می‌خواندند. در قرن اول اسلامی نیز این شهر به نام «كُم» معروف بوده و از توابع اصفهان به شمار می‌آمد. شهر قم در سال ٢٣ هجری به دست لشکر اسلام فتح شد و اسلام در آن‌جا به گونه‌ای نفوذ پیدا كرد كه به سرعت مردم به مذهب تشیع علوی متمایل گردیدند.[٢] از سال ٩٤ هجری اشعری‌ها به قم آمدند و در آبادانی آن تلاش فراوان كردند و از سال ١٤٢ق، از دادن خراج به خلفای دوران امتناع كردند. از آن تاریخ، قم به صورت یك سرزمین نیمه خودمختار در حكومت اسلام در آمد، در سال ١٨٩ق، از اصفهان جدا گردید و به صورت شهر مستقلی درآمد و جایگاه پرورش دانشمندان و فقیهان شیعی شد.[٣]

قم بعد از دفن حضرت معصومه٣ رونقی بسزا یافت و پناهگاه مطمئنی برای دوستان اهل‌بیت: و شیعیان گردید. از آن زمان به بعد، مردم به تدریج منازل خود را به مدفن حضرت معصومه٣ نزدیك كردند تا از زیارت قبر ایشان بهره‌مند گردند. همچنین علما و دانشمندان زیادی در جوار كریمه اهل‌بیت٣ پرورش یافتند و به نشر

[١]. فرهنگ آذربایجانی فارسی (ترکی)، ص٨٥٧.

[٢]. فرهنگ ترکی به فارسی (سنگلاخ).

[٣]. همان، ص٢٧٥؛ فرهنگ ترکی فارسی شاهمرسی، ص٨١١؛ فرهنگ لغات سه‌زبانه ترکی استانبولی انگلیسی فارسی، ص٣٧٣.