و) واژگان به کار رفته در رسالۀ ذهبیّه: این واژگان نیز با واژگان روایات طبّی، متفاوت و با واژگان مصادر پزشکی، مشابه است؛ واژه‌هایی همچون: قرن الأیّل، کزمازج، حبّ الأثل، ملح أندرانی، أقاقیا، سکباج، مرزنجوش، شیرخشت، آبزن، تمریخ و ثجیر العصفر و....

بسیاری از این واژه‌ها فارسی و برخی نیز ویژۀ پزشکان یونان و غیر یونان بوده و در روایات طبّی نیز به آنها اشاره نشده است.

ز) تفاوت عبارات رسالۀ ذهبیّه با مبادی علم امام: در مقدمۀ رسالۀ ذهبیّه، آگاهی نویسنده از این امور، بنا بر تجربۀ شخصی و اختبار (آزمایش) دانسته شده است:

عندی من ذلک ما جربته و عرفت صحته بالاختبار و مرور الأیام، مع ما وقفنی علیه من مضی من السلف مما لا یسع الانسان جهله، و لایعذر فی ترکه، و أنا أجمع ذلک مع ما یقاربه مما یحتاج الی معرفته.[١]

روشن است که این عبارت، با مبادی علم امام و دانش‌افزایی غیبی او تفاوت
آشکار دارد.

جالب آن که این عبارت، مشابهت فراوانی با عبارت مسیح بن حکم دمشقی، پزشک مخصوص هارون الرشید، در کتاب الرسالة الهارونیه دارد. او در توصیف نگاشتۀ خویش نوشته است:

هذا ما بلغت تجربته و اختبرته و وقفت علی اکثره و ما لم اخبر به اخذته عن الثقات من أهل الدین و الورع.[٢]

نتیجه ارزیابی

با توجه به این که به رساله‌ای با نام «رسالۀ ذهبیّه» یا «طبّ الرضا» در مصادر کهن شیعی اشاره شده است، بنا بر این احتمال صدور رساله‌ای این گونه از امام رضا٧ منتفی نیست؛ ولی انتساب کتاب «الرسالة الذهبیّه» موجود، به امام رضا٧ ثابت نیست و نمی‌توان با آن به عنوان «سنّت» روبه‌رو شد و بدان عمل کرد؛ زیرا افزون بر تضعیف راوی اوّل، افتادگی در اسناد نیز دارد و ممکن است به تحریف یا تصحیف دچار شده باشد.

قراین درون‌متنی و برون متنی نیز اعتماد بر این رساله را کاهش می‌دهد.

ناآشناییِ فقهای پیشین و حتّی اطبّای شیعه با این کتاب، همسان بودن آن با دیگر
آثار پزشکی نگاشته شده در آن دوره، تنافی برخی از مطالب آن با یافته‌های روایی
و پزشکی، تجویز خوردن «تریاق فاروق» در غیر حالت ضرورت و اضطرار با وجود آن که
از اجزای حرام و نجس تشکیل شده است و... از قراینی است که اعتماد بر این متن را کاهش می‌دهد.

[١]. القانون فی الطب، ج١، ص٢٣٠.

[٢]. ر.ک: بحار الأنوار، ج٥٩، ص٣١١.