مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٤٢ - آیا جامعه وجود اصیل و عینی دارد؟

علی علیه السلام در یکی از خطب نهجالبلاغه در توضیح این مطلب میفرماید:

ایهَا النّاسُ إنَّما یجْمَعُ النّاسَ الرِّضا وَ السُّخْطُ.

ای مردم! همانا آن چیزی که عموم را در خود گرد میآورد و وحدت میبخشد و سرنوشت مشترک به آنها میدهد خشنودی و خشم است.

(هرگاه مردمی به صورت جمعی به کاری که واقع میشود- ولو به وسیله فرد و احد- خشنود یا ناخشنود باشند همه یک حکم و یک سرنوشت پیدا میکنند)

وَ إنَّما عَقَرَ ناقَةَ ثَمودَ رَجُلٌ واحِدٌ فَعَمَّهُمُ اللَّهُ بِالْعَذابِ لَمّا عَمّوهُ بِالرِّضا، فَقالَ سُبْحانَهُ: فَعَقَروها فَأصْبَحوا نادِمینَ [١].

خداوند عذاب خویش را به صورت جمعی بر عموم مردم ثمود فرود آورد، زیرا که عموم مردم ثمود به تصمیمی که یک فرد گرفت خشنود بودند و آن تصمیم که به مرحله عمل درآمد در حقیقت تصمیم عموم بود. خداوند در سخن خودش کار پیکردن را در عین اینکه وسیله یک فرد صورت گرفته بود به جمع نسبت داد و گفت آن قوم پی کردند و نگفت فردی از آن قوم پی کرد.

اینجا نکتهای است که خوب است یادآوری شود و آن اینکه خشنودی به گناهی، مادام که صرفاً خشنودی باشد و عملًا شرکت در آن گناه تلقی نشود، گناه شمرده نمیشود؛ مثلًا فردی گناه میکند و دیگری پیش از گناه و یا بعد از آن از آن آگاه میشود و از آن خشنود میگردد. حتی خشنودی اگر به مرحله تصمیم برسد و به مرحله عمل نرسد باز هم گناه تلقی نمیشود، مثل اینکه خود فرد تصمیم به یک گناه میگیرد ولی عملًا به انجام نمیرسد. خشنودی آنگاه گناه تلقی میشود که نوعی شرکت در تصمیم گناه یک فرد و به نوعی مؤثر در تصمیم او و عمل او تلقی شود.

گناهان اجتماعی از این قبیل است. جوّ اجتماعی و روح جمعی به وقوع گناهی