مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٧٤ - تاریخ چیست؟

فلسفه تاریخ، مانند تاریخ علمی، کلی است نه جزئی، عقلی است نه نقلی؛ اما برخلاف تاریخ علمی، علم به «شدن» جامعههاست نه علم به «بودن» آنها. و نیز برخلاف تاریخ علمی، مقوّم تاریخی بودن مسائل فلسفه تاریخ این نیست که به زمان گذشته تعلق دارند، بلکه این است که علم به یک جریان است که از گذشته آغاز شده و ادامه دارد و تا آینده کشیده میشود. زمان برای اینگونه مسائل صرفاً «ظرف» نیست، بلکه یک بُعد از ابعاد این مسائل را تشکیل میدهد.

علم تاریخ در هر سه معنی و مفهوم خود سودمند است. حتی تاریخ نقلی، یعنی علم به احوال و سیره زندگی اشخاص، میتواند سودمند و حرکتآفرین و جهتبخش و مربی و سازنده باشد؛ و البته بستگی دارد که تاریخ زندگی چه اشخاصی باشد و چه نکاتی از زندگی آنها استخراج گردد. انسان همانطور که به حکم قانون «محاکاة» تحت تأثیر رفتار و تصمیمات و خلق و خوی و همنشینی مردم همزمان خود واقع میگردد، و همانطور که زندگی عینی مردم همزمانش برای وی درسآموز و عبرتآمیز میگردد، و بالاخره همانطور که از مردم همزمان خود ادب و راه و رسم زندگی میآموزد و احیاناً لقمانوار از بیادبان ادب میآموزد که مانند آنها نباشد، به حکم همین قانون از سرگذشت مردم گذشته نیز بهره میگیرد.

تاریخ مانند فیلم زندهای است که گذشته را تبدیل به حال مینماید؛ از این رو قرآن کریم نکات سودمندی از زندگی افرادی که صلاحیت دارند «الگو» و «اسوه» باشند مطرح میکند و احیاناً تصریح میکند که آنها را «اسوه» قرار دهید. درباره رسول اکرم میفرماید:

لَقَدْ کانَ لَکمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [١].

در شخصیت رسول خدا الگوی عالی برای شما وجود دارد.

و درباره ابراهیم میفرماید: