به پیش است. حرکت تکاملی بشر از نظر معنوی یک حرکت یکنواخت روی خط مستقیم نیست؛ حرکتی است که گاهی انحراف به راست یا به چپ دارد، توقف و احیاناً بازگشت دارد ولی در مجموع خود یک حرکت پیشرو و تکاملی است. این است که میگوییم انسان آینده حیوان فرهنگی است نه حیوان اقتصادی؛ انسان آینده انسان عقیده و ایمان است نه انسان شکم و دامن.

طبق این نظریه، جنبه انسانی انسان به علت اصالتش همراه و بلکه مقدّم بر تکامل ابزارهای تولیدیاش تکامل یافته و بر اثر تکامل، تدریجاً از وابستگیاش و تأثیرپذیریاش از محیط طبیعی و اجتماعی کاسته و بر وارستگیاش- که مساوی است با وابستگی به عقیده و آرمان و مسلک و ایدئولوژی- و نیز تأثیربخشیاش بر روی محیط طبیعی و اجتماعی، افزوده است و در آینده هرچه بیشتر به آزادی کامل معنوی یعنی استقلال و وابستگی به عقیده و ایمان و ایدئولوژی خواهد رسید. انسان در گذشته با اینکه از مواهب طبیعت و مواهب وجود خود کمتر بهرهمند بوده، بیشتر اسیر و برده طبیعت و هم اسیر و برده حیوانیت خود بوده؛ اما انسان آینده در عین اینکه از طبیعت و از مواهب وجود خود بیشتر بهرهبرداری خواهد کرد، از اسارت طبیعت و از اسارت قوای حیوانی خود بالنّسبه آزادتر [خواهد بود] و بر حاکمیت خود بر خود و بر طبیعت خواهد افزود.

بنا بر این نظر، واقعیت انسانی، هرچند همراه و در دامن تکامل حیوانی و مادی او رخ مینماید، به هیچ وجه سایه و انعکاس و تابعی از تکامل مادی او نیست؛ خود واقعیتی است مستقل و تکاملیابنده؛ همان طور که از جنبههای مادی اثر میپذیرد، در آنها تأثیر میکند. تعیینکننده سرنوشت نهایی انسان سیر تکاملی اصیل فرهنگی او و واقعیت اصیل انسانی اوست، نه سیر تکاملی ابزار تولید. این واقعیتِ اصیلِ انسانیت انسان است که به حرکت خود ادامه میدهد و ابزار تولید را همراه سایر شئون دیگر زندگی متکامل میکند، نه اینکه ابزار تولید خود به خود متکامل میشود و انسانیت انسان به مانند ابزاری توجیهکننده نظام تولیدی، تحول و تغییر میپذیرد، و از این رو نام تکامل را دارد که توجیهکننده نظام تولیدی متکاملتری است.