سختیها و شداید و مشکلات، روح را ورزش میدهد، نیرومند میسازد، فلز وجود انسان را خالص و محکم میکند. رشد و نمو و بارور شدن وجود آدمی جز در صحنه گرفتاریها و مقابله با شداید و مواجهه با مشکلات حاصل نمیشود، زیرا تا تعین درهم نریزد و خرد نشود تکامل حاصل نمیشود. به قول مولوی گندم زیر خاک میرود، در زندان خاک گرفتار میشود، در همان زندان است که شکافته میشود و تعین خود را از دست میدهد و قدم به مرحله کاملتر میگذارد، اول ریشههای نازکی بیرون میدهد، طولی نمیکشد که به صورت بوته گندم، به صورت ساقه و خوشه و دانههای زیادتری ظاهر میشود. آن زیر خاک قرار گرفتن مقدمه تکامل اوست. باز همین گندم در زیر سنگ آسیا نرم و آرد میشود و بعد نان میگردد و نان بار دیگر در زیر دندان آسیا میشود و جذب بدن میگردد تا بالاخره به عالیترین مراحل کمال ممکن خود میرسد و به صورت عقل و فهم تجلی میکند.

قانون تضاد و تصادم

قانونی هست در طبیعت به نام قانون تضاد. حکما میگویند: «لو لا التّضادّ ما صحّ دوام الفیض عن المبدء الجواد» اگر تضاد و تصادمهای حاصل از تضاد نبود فیض وجود از ناحیه ذات اقدس فیاض علی الاطلاق امکان دوام نداشت. زیرا درست است که نوعی استعداد تکامل در هر موجود هست و اما این جهت هم در کار است که هر موجودی در هر مرحله از مراحل مجهز است به وسائلی که برای آن مرحله او لازم و مفید است، مثل قشری که دور هسته یک میوه را گرفته، یا پوست تخم مرغ که حافظ سفیده و زرده تخم مرغ است. این پوستهها لازم و مفیدند اما برای هستهای که بخواهد هسته بماند و برای تخم مرغی که بخواهد حالت تخم مرغی خود را حفظ کند. اما دانه و هستهای که میخواهد راه تکامل را بپیماید، میخواهد به صورت بوته و درخت درآید، یا آن تخم مرغی که میخواهد تبدیل به جوجه و سپس مرغ بشود چارهای نیست که آن تعین و حصاری که بر او احاطه کرده بشکند و خود را آزاد سازد:

این تعینها و حصارها و دیوارها در اثر تضادها و برخورد و تصادمهایی که در طبیعت بین عوامل مختلف رخ میدهد میریزد و به این وسیله و از این راه موانع از بین میرود و فیض حق دوام پیدا میکند.

شداید و سختیهاست که قهرمان میآفریند، نبوغ میبخشد، باعث تهییج نیرو و