مسألهای است که اخیراً کشف شده و آن این است: مردی است در تاریخ اسلام به نام «جابربن حیان» که احیاناً به او «جابربن حیان صوفی» میگویند؛ او هم یکی از عجایب است. ابن الندیم در الفهرست [١] جابربن حیان را یاد کرده و در حدود صدوپنجاه کتاب به او نسبت میدهد که بیشتر این کتابها در علوم عقلی است، و به قول آن روز در کیمیاست (در شیمی است)، در صنعت است، در خواص طبایع اشیاء است، و امروز او را پدر شیمی دنیا مینامند. ظاهراً ابن النّدیم میگوید او از شاگردان امام جعفر صادق است.

ابن خلّکان [٢] نیز که او هم سنی است از جابربن حیان نام میبرد و میگوید:

کیمیاوی و شیمیدان و شاگرد امام صادق بود. و دیگران نیز همینطور نقل کردهاند. و این علوم قبل از جابربن حیان هیچ سابقهای در دنیای اسلام نداشته، یکدفعه مردی به نام «جابربن حیان» شاگرد امام صادق پیدا میشود و اینهمه رساله در این موضوعات مختلف مینویسد که بسیاری از آنها امروز ارزش علمی دارد. راجع به جابربن حیان خیلی بحث کردهاند، مستشرقین معاصر خیلی بحث کردهاند، همین تقی زاده نیز خیلی بحث کرده است. البته هنوز خیلی مجهولات راجع به جابربن حیان هست که کشف نشده است. حال، آنچه که عجیب است این است که در کتب خود شیعه اسمی از این آدم نیامده، یعنی در کتب رجال شیعه (ابن النّدیم شاید شیعه باشد)، در کتب فقها و محدثین شیعه اسمی از این آدم نیست. یک چنین شاگرد مبرّزی امام صادق داشته که احدی نداشته است.

[١]. الفهرست ابن الندیم در فن خودش- که کتابی است در کتابشناسی- از معتبرترین کتب دنیا شمرده میشود. آنچنان محققانه در مورد کتابشناسی بحث کرده است که امروز اروپاییها برای این کتاب فوق العاده ارزش قائل هستند. ابن الندیم در قرن چهارم هجری میزیسته است. او در این کتاب، کتابهای دوره اسلامی و بعضی کتابهای غیر دوره اسلامی را (کتابهایی که در زمان خودش وجود داشته) معرفی میکند. اصلًا یک نابغهای بوده. یک ورّاق و یک کتابفروش بوده ولی آنقدر فاضل و دانشمند بوده که انسان وقتی کتابش را میخواند حیرت میکند. من تمام این کتاب را از اول تا آخر خواندهام. انواع خطوطی را که در زمان خودش رایج بوده، انواع زبانهای زمان خودش و نیز ریشههای زبانها را نشان میدهد.[٢]. قاضی ابن خلّکان در قرن ششم میزیسته است.