مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٧٦ - سخن احمد زکی صالح

مُحَمَّدٍ الَّذی مَلَأَ الدُّنْیا عِلْمُهُ وَفِقْهُهُ» جعفربن محمد که دنیا را علم و فقاهت او پر کرد «وَ یقالُ انَّ ابا حَنیفَةَ مِنْ تَلامِذَتِهِ وَ کذلِک سُفْیانُ الثُّوری» و گفته میشود ابوحنیفه و سفیان ثوری- که یکی از فقها و متصوفه بزرگ آن عصر بوده- از شاگردان او بودهاند.

نظر میرعلی هندی

میرعلی هندی از معاصرین خودمان که او نیز سنی است، درباره عصر امام صادق اینطور اظهارنظر میکند، میگوید: «لا مُشاحَّةَ انَّ انْتِشارَ الْعِلْمِ فی ذلِک الْحینِ قَدْ ساعَدَ عَلی فَک الْفِکرِ مِنْ عِقالِهِ» انتشار علوم در آن زمان کمک کرد که فکرها آزاد شدند و پابندها از فکرها گرفته شد. «فَاصْبَحَتِ الْمُناقَشاتُ الْفَلْسَفِیةُ عامَّةً فی کلِّ حاضِرَةٍ مِنْ حَواضِرِ الْعالَمِ الْاسْلامی» مناقشات فلسفی و عقلی [١] در تمام جوامع اسلامی عمومیت پیدا کرد. بعد اینطور میگوید: «وَ لا یفوتُنا انْ نُشیرَ الی انَّ الَّذی تَزَعَّمَ تِلْک الْحَرَکةَ هُوَ حَفیدُ عَلِی بْنِ ابی طالِبٍ الْمُسَمّی بِالْامامِ الصّادِق.» میگوید: ما نباید فراموش کنیم که آن کسی که این حرکت فکری را در دنیای اسلام رهبری کرد نواده علی بن ابی طالب است، همان که به نام امام صادق معروف است «وَ هُوَ رَجُلٌ رَحْبُ افُقِ التَّفْکیرِ» و او مردی بود که افق فکرش بسیار باز بود «بَعیدُ اغْوارِالْعَقْلِ» عقل و فکرش بسیار عمیق و دور بود «مُلِمٌّ کلَّ الْمامٍ بِعُلومِ عَصْرِهِ» فوق العاده به علوم زمان خودش المام و توجه داشت. بعد میگوید: «وَ یعْتَبَرُ فِی الْواقِعِ هُوَ اوَّلُ مَنْ اسَّسَ الْمَدارِسَ الْفَلْسَفِیةَ الْمَشْهورَةَ فِی الْاسْلامِ» و در حقیقت اول کسی که مدارس عقلی [٢] را در دنیای اسلام تأسیس کرد او بود. «وَ لَمْ یکنْ یحْضُرُ حَلْقَتَهُ الْعِلْمِیةَ اولئِک الَّذینَ اصْبَحوا مُؤَسِّسِی الْمَذاهِبِ الْفِقْهِیةِ فَحَسْبُ بَلْ کانَ یحْضُرُها طُلّابُ الْفَلْسَفَةِ وَالْمُتَفَلْسِفونَ مِنْ انْحاءِ الْواسِعَة.» میگوید: شاگردانش تنها فقهای بزرگ مثل ابوحنیفه نبودند، طلاب علوم عقلی هم بودند.

سخن احمد زکی صالح

در کتاب الامام الصادق آقای مظفر، از احمد زکی صالح- که از معاصرین است- در مجله «الرسالة المصریة» نقل میکند که نشاط علمی شیعه از تمام فرقههای اسلامی