خرسند میشدم و خدا را شکر میکردم که او به من محبت دارد. مالک درباره امام صادق میگوید: «کان من عظماء العبّاد و اکابر الزهاد والّذین یخشون اللَّه عزّ وجل، و کان کثیر الحدیث، طیب المجالسة، کثیر الفوائد.» یعنی از بزرگان و اکابر عُبّاد و زهاد بود و از کسانی بود که خوف و خشیت الهی در دلش قرار داشت. او مردی بود که حدیث پیغمبر را زیاد میدانست، خوش محضر بود، مجلسش پرفایده بود. و باز مالک میگوید: «ما رأت عین و لا سمعت أذن ولا خطر علی قلب بشر افضل من جعفر بن محمد.» یعنی چشمی ندیده و گوشی نشنیده و به دلی خطور نکرده کسی از جعفربن محمد فاضلتر باشد. ابوحنیفه میگفت: «ما رأیت افقه من جعفر بن محمد» از جعفربن محمد فقیهتر و داناتر ندیدم.

میگوید وقتی که جعفربن محمد به امر منصور به عراق آمد منصور به من گفت که سختترین مسائل را برای سؤال از او تهیه کنم. من چهل مسأله اینچنین تهیه کردم و رفتم به مجلسش. منصور مرا معرفی کرد، امام فرمود او را میشناسم، پیش ما آمده است. بعد به امر منصور مسائل را طرح کردم. در جواب هر یک فرمود عقیده شما علمای عراق این است، عقیده فقهای مدینه این است، و خودش گاه با ما موافقت میکرد و گاه با اهل مدینه، گاهی هم نظر سومی میداد.

در جای دیگر متصوفه را میبینیم که به حضور آن حضرت رفت و آمد و سؤال و جواب میکردند که نمونه مختصری از آن را قبلا عرض کردم.

زمان امام صادق علیه السلام زمانی بود که برخورد افکار و آراء و جنگ عقاید شروع شده بود و ضرورت ایجاب میکرد که امام کوشش خود را در این صحنه و این جبهه قرار دهد. همیشه باید در این گونه امور به اثر کار توجه داشت. سیدالشهداء علیه السلام دانست که شهادتش اثر مفید دارد، قیام کرد و شهید شد و اثرش هنوز هم باقی است.

امام صادق علیه السلام فرصت را برای تعلیم و تأسیس کانون علمی مناسب دید، به این کار همت گماشت. بغداد که کانون جنبش علمی اسلامی صدر اسلام است در زمان امام صادق علیه السلام بنا شد. ظاهراً ایشان آخر عمر سفری به بغداد آمده است. اثر امام صادق علیه السلام است که میبینیم شیعه، در مقدم سایر فرق، در علوم اسلامی پیشقدم و مؤسس شد و یا لااقل دوش به دوش دیگران حرکت کرد و در همه رشتهها از ادب و تفسیر و فقه و کلام و فلسفه و عرفان و نجوم و ریاضی و تاریخ و جغرافی کتابها نوشت و رجال بزرگ بیرون داد، عالیترین و نفیسترین آثار علمی را به جهان تحویل داد.

اگر امروز میبینیم اصلاح طلبانی به رسمیت مذهب شیعه- بعد از هزار سال- اقرار و